Major „Bruzda” wraca na teren swojego inspektoratu i rozpoczyna jego odbudow\u0119 teraz w ramach Armii Krajowej Obywatelskiej powo\u0142anej do \u017cycia rozkazem p\u0142k.”M\u015bcis\u0142awa” z dnia 15 lutego 1945 roku. Struktura inspektoratu zosta\u0142a powa\u017cnie naruszona akcj\u0105 ”Burza” i wej\u015bciem wojsk sowieckich. Miedzy innymi zgin\u0105\u0142 rotmistrz „Grom” a kapitan „Lipiec” zosta\u0142 aresztowany przez NKWD i wywieziony do Zwi\u0105zku Radzieckiego a wielu oficer\u00f3w, podoficer\u00f3w i \u017co\u0142nierzy zgin\u0119\u0142o, znalaz\u0142o si\u0119 w obozach koncentracyjnych niemieckich i sowieckich . Inspektorat straci\u0142 olbrzymi\u0105 cz\u0119\u015b\u0107 posiadanej broni a na terenie inspektoratu instaluje si\u0119 „w\u0142adza ludowa” i sowieckie NKWD. Mimo tych trudno\u015bci ju\u017c w maju 1945 roku major „Bruzda” ma pod swoimi rozkazami oko\u0142o 5800 \u017co\u0142nierzy w tym dowodzony przez ppor.”Ryb\u0119” oddzia\u0142 partyzancki.
Do wiosny 1945 roku trwa\u0142a praca organizacyjna, za\u015b akcje zbrojne ograniczono do niezb\u0119dnego minimum w obronie bezpiecze\u0144stwa organizacji – by\u0142y to likwidacje donosicieli i szczeg\u00f3lnie niebezpiecznych przedstawicieli „nowej w\u0142adzy”.<\/p>\n
Na pocz\u0105tku kwietnia 1945 roku Franciszka Ramotowska „Iskra” zosta\u0142a ci\u0119\u017cko ranna w czasie pr\u00f3by ucieczki i umieszczona w Szpitalu Garnizonowym w Bia\u0142ymstoku. Major „Bruzda” zdecydowa\u0142 si\u0119 na pr\u00f3b\u0119 jej odbicia. Akcj\u0119 wykonano bez strat i bez jednego strza\u0142u wieczorem 20 kwietnia 1945 roku. Brali w niej udzia\u0142 „Bruzda”, „Ryba” , „Szczedro\u0144” , „Jastrz\u0105b” , „Komar” , „Cezar” i „Sokolik”. Ranna „Iskra” zosta\u0142a przetransportowana do Jeziorka ko\u0142o \u0141om\u017cy, gdzie j\u0105 leczono, a nast\u0119pnie umieszczona w Warszawie.<\/p>\n
Pod koniec kwietnia major „Bruzda” podj\u0105\u0142 decyzj\u0119 o ataku na Grajewo. Celem akcji by\u0142o uwolnienie aresztowanych przez UB \u017co\u0142nierzy podziemia i oraz sparali\u017cowanie pracy przedstawicieli „w\u0142adzy ludowej”. Akcj\u0119 wykonano w nocy z 8 na 9 maja. Ugrupowanie licz\u0105ce oko\u0142o 200 ludzi zosta\u0142o podzielone na cztery grupy – pierwsza pod dow\u00f3dztwem „Ryby” mia\u0142a zaatakowa\u0107 UBP, druga pod dow\u00f3dztwem „Wawra” Komend\u0119 Powiatow\u0105 Milicji, trzecia pod dow\u00f3dztwem „Olszyny” mia\u0142a blokowa\u0107 komendantur\u0119 radzieck\u0105 czwarta za\u015b pod dow\u00f3dztwem „D\u0119ba” mia\u0142a blokowa\u0107 drogi dojazdowe do miasta. Akcja zako\u0144czy\u0142a si\u0119 powodzeniem, a w czasie powrotu rozbrojono jeszcze posterunek milicji w Szczuczynie i zlikwidowano punkt \u0142\u0105czno\u015bci Armii Radzieckiej pod miejscowo\u015bci\u0105 \u0141ojki.<\/p>\n
Dnia 11 maja 1945 w okolicach miejscowo\u015bci Wyrzyki major „Bruzda” przeprowadzi\u0142 udan\u0105 akcj\u0119 odbicia z r\u0105k UB dow\u00f3dcy plutonu plut.”Ja\u0142owca” – zgin\u0119\u0142o lub zosta\u0142o rannych 16 funkcjonariuszy UB.
We wrze\u015bniu 1945 roku powsta\u0142a nowa, zrzeszaj\u0105ca \u015brodowisko AK-wskie organizacja WiN. Major „Bruzda” wraz z podleg\u0142ym mu inspektoratem znalaz\u0142 si\u0119 w WiN, zmieniaj\u0105c przy tym pseudonim na „Tabor”. Za dzia\u0142alno\u015b\u0107 w ramach AK i AKO zosta\u0142 odznaczony Z\u0142otym Krzy\u017cem Zas\u0142ugi z Mieczami.
Zmiana sposobu dzia\u0142ania organizacji nastawionej g\u0142\u00f3wnie na propagand\u0119, niepewno\u015b\u0107 sytuacji i zm\u0119czenie ludzi spowodowa\u0142o spory odp\u0142yw konspirator\u00f3w, kt\u00f3rzy przenosili si\u0119 w inne regiony Polski i tam pr\u00f3bowali u\u0142o\u017cy\u0107 sobie \u017cycie na nowo. Przed „Bruzd\u0105” stan\u0119\u0142a na nowo konieczno\u015b\u0107 odbudowy organizacji tym trudniejsza, \u017ce odbywaj\u0105ca si\u0119 w czasie intensywnych dzia\u0142a\u0144 UB i coraz gorszych stosunk\u00f3w z NZW – spadkobierc\u0105 NSZ.
Kierowany przez niego Inspektorat wzi\u0105\u0142 udzia\u0142 w akcji „R” – akcji propagandowej przed czerwcowym referendum 1946 roku i obytej w pa\u017adzierniku tego samego roku akcji „O” – odpluskwianie – akcji propagandowej przeciwko przedstawicielom „w\u0142adzy ludowej”.
Ostatni okres dzia\u0142alno\u015bci to kampania przed wyznaczonymi na 19 stycznia wyborami do Sejmu. Metod\u0105 fa\u0142szerstw i zastrasze\u0144 „w\u0142adza ludowa” wybory te wygra\u0142a i ju\u017c 22 lutego sejm uchwali\u0142 ustaw\u0119 o amnestii, umo\u017cliwiaj\u0105c\u0105 z\u0142o\u017cenie broni przez podziemie.<\/p>\n
Major „Bruzda” ujawni\u0142 si\u0119 25 marca 1947 roku, ko\u0144cz\u0105c tym samym rozpocz\u0119t\u0105 w 1939 roku dzia\u0142alno\u015b\u0107 konspiracyjn\u0105. Z podleg\u0142ego mu terenu ujawni\u0142o si\u0119 oko\u0142o 2300 cz\u0142onk\u00f3w WiN.
Po ujawnieniu Jan Tabortowski wyjecha\u0142 do Warszawy i tam pr\u00f3bowa\u0142 rozpocz\u0105\u0107 swoje nowe „cywilne \u017cycie”. Uda\u0142o mu si\u0119 nawi\u0105za\u0107 kontakt z przesiedlon\u0105 z Nowogr\u00f3dka do Szczecina rodzin\u0105, znalaz\u0142 wreszcie czas aby spotyka\u0107 si\u0119, cho\u0107 niecz\u0119sto z Franciszk\u0105 Ramotowsk\u0105. Natomiast znalezienie normalnej rozs\u0105dnie p\u0142atnej pracy, nie m\u00f3wi\u0105c ju\u017c o mieszkaniu by\u0142o problemem nie do pokonania. Jego pr\u00f3ba powrotu do s\u0142u\u017cby wojskowej zako\u0144czy\u0142a si\u0119 oczywi\u015bcie niepowodzeniem. Dla takich jak on nie by\u0142o miejsca w Ludowym Wojsku Polskim. Tabortowski pracowa\u0142 w kilku instytucjach , mieszka\u0142 w pokojach sublokatorskich a jesieni\u0105 1947 rozpocz\u0105\u0142 studia w G\u0142\u00f3wnej Szkole Handlowej. W Warszawie osiedli\u0142o si\u0119 kilka innych os\u00f3b z dawnego „Obwodu Bia\u0142ystok” i Jan Tabortowski utrzymywa\u0142 z nimi kontakty. Pod koniec 1948 roku przyjecha\u0142 do Warszawy Stanis\u0142aw Cie\u015blewski „Lipiec”, kt\u00f3ry zosta\u0142 wkr\u00f3tce zatrzymany przez UB i przes\u0142uchiwany kilka dni. Wtedy te\u017c Jan Tabortowski uzyska\u0142 potwierdzenie \u017ce jest obserwowany przez UB.
By\u0142 to okres, w kt\u00f3rym rozpocz\u0119to fal\u0119 aresztowa\u0144 by\u0142ych cz\u0142onk\u00f3w organizacji niepodleg\u0142o\u015bciowych. „Bruzda” i „Lipiec” musieli liczy\u0107 si\u0119 z mo\u017cliwo\u015bci\u0105 aresztowania i dlatego zacz\u0119li odwiedza\u0107 tereny \u0142om\u017cy\u0144skiego badaj\u0105c mo\u017cliwo\u015bci ukrycia si\u0119 przed aresztowaniem.<\/p>\n
Ostatecznie zeszli do podziemia w kwietniu 1950 roku. Ukrywali si\u0119 u dawnych podkomendnych a latem 1950 roku wybudowali ob\u00f3z na bagnach biebrza\u0144skich. Rozpocz\u0119li gromadzenie przechowanej po ujawnieniu broni. Zaopatrzenie i informacje dostarczali im dawni \u017co\u0142nierze. Do\u0142\u0105czali si\u0119 do nich inni ukrywaj\u0105cy si\u0119, jednak \u017caden z nich nie pozosta\u0142 z nimi na sta\u0142e. W listopadzie 1950 roku dwaj funkcjonariusze UB dotarli do obozu „Bruzdy”, ale zostali zlikwidowani. Okaza\u0142o si\u0119 \u017ce pobyt na bagnach zim\u0105 jest zbyt ci\u0119\u017cki w zwi\u0105zku z czym „Bruzda” z „Lipcem” zacz\u0119li ponownie ukrywa\u0107 si\u0119 we wsiach, aby wiosn\u0105 powr\u00f3ci\u0107 nad Biebrz\u0119. Wtedy te\u017c przyj\u0119li do siebie nowych ludzi – byli to Tadeusz Wysocki ps.”Zegar” i Mieczys\u0142aw Zalewski „Tarzan”. Latem 1951 roku w obozie nad Biebrz\u0105 przebywa\u0142 r\u00f3wnie\u017c ukrywaj\u0105cy si\u0119 J\u00f3zef Ramotowski „Rawicz” by\u0142y zast\u0119pca Prezesa Obwodu \u0141om\u017cy\u0144skiego WiN.
Brak \u015brodk\u00f3w do \u017cycia, tym bardziej widoczny po powi\u0119kszeniu grupy spowodowa\u0142 konieczno\u015b\u0107 przeprowadzenia akcji zaopatrzeniowych . Zarekwirowano towary i pieni\u0105dze mi\u0119dzy innymi w sklepach K\u0119dziorowie, Sulewie, \u0141ojach Awissa i w sp\u00f3\u0142dzielni szewskiej w Radzi\u0142owie. Sk\u0142ad ulega\u0142 zmianom, opu\u015bci\u0142 j\u0105 „Rawicz” i „Tarzan” a przybyli Antoni Malinowski „Zaj\u0105c” i jego brat Kazimierz. Do\u0142\u0105czy\u0142 te\u017c Aleksander Sleszy\u0144ski „Wicher”.
Zim\u0119 1951-52 grupa sp\u0119dzi\u0142a w Nadborach w przygotowanej kryj\u00f3wce. Wiosn\u0105 1952 roku grup\u0119 opu\u015bcili Malinowscy, a p\u00f3\u017aniej Sleszy\u0144ski. Oddzia\u0142ek „Bruzdy” powr\u00f3ci\u0142 na bagna biebrza\u0144skie.<\/p>\n
Latem 1952 roku dosz\u0142o do nieporozumie\u0144 mi\u0119dzy „Bruz\u0105” a „Lipcem” co spowodowa\u0142o odej\u015bcie „Lipca” – do\u0142\u0105czy\u0142 on do „Rawicza” i wkr\u00f3tce zgin\u0105\u0142 w czasie ob\u0142awy UB i KBW w Gr\u0105dach Ma\u0142ych.
Do grupy doszli Wac\u0142aw D\u0105browski, Edward \u0141ebkowski i Antoni Rogowski, ale Edward \u0141ebkowski wkr\u00f3tce utopi\u0142 si\u0119 w Biebrzy. Przeprowadzono kolejn\u0105 akcj\u0119 zaopatrzeniow\u0105 tym razem w Kuleszach, po kt\u00f3rej nast\u0105pi\u0142 podzia
\n\u0142 grupy – odeszli D\u0105browski i Rogowski.<\/p>\n
Zim\u0119 1952\/1953 przetrwa\u0142 „Bruzda” ju\u017c tylko z „Zegarem” w dobrze przygotowanym i zamaskowanym poniemieckim bunkrze w okolicach Sulewa, dokonuj\u0105c wcze\u015bniej rekwizycji w sklepie w Klimaszewicy.
Wszystkie prowadzone przez UB akcje maj\u0105ce na celu likwidacj\u0119 „Bruzdy” nie przynosi\u0142y rezultatu, dlatego te\u017c UB postanowi\u0142o wprowadzi\u0107 do grupy „Bruzdy” swojego cz\u0142owieka. Wybrano Stanis\u0142awa Marchewk\u0119 ps.”Ryba” – dawnego szefa samoobrony w obwodzie \u0142om\u017cy\u0144skim. „Ryba” zerwa\u0142 z podziemiem ju\u017c w 1946 , ujawni\u0142 si\u0119 w 1947 roku i wyprowadzi\u0142 si\u0119 do \u0141odzi. Obecnie zmuszony przez UB pozornie podpisa\u0142 wsp\u00f3\u0142prac\u0119 i powr\u00f3ci\u0142 w \u0142om\u017cy\u0144skie w poszukiwaniu „Bruzdy”.<\/p>\n
Do spotkania „Bruzdy” z „Ryb\u0105” dosz\u0142o w lipcu 1953 roku. „Ryba” opowiedzia\u0142 „Bru\u017adzie” o dzia\u0142aniach podj\u0119tych przez UB i wst\u0105pi\u0142 do grupy w kt\u00f3rej byli w\u00f3wczas „Bruzda”, „Zegar” i „Tygrys” – Wac\u0142aw D\u0105browski a nieco p\u00f3\u017aniej do\u0142\u0105czy\u0142 do nich Jan Rogi\u0144ski „Lis”.
Grupa powr\u00f3ci\u0142a na bagna biebrza\u0144skie i wkr\u00f3tce opu\u015bci\u0142 j\u0105 „Lis”. We wrze\u015bniu 1953 roku dokonano rekwizycji w PGR \u0141awsko, dosz\u0142o do wymiany ognia w wyniku kt\u00f3rej zgin\u0105\u0142 milicjant – fukcjonariusz KPMO z Grajewa. W pa\u017adzierniku 1953 dokonano rekwizycji pieni\u0119dzy z ambulansu pocztowego. Akcja zosta\u0142a przeprowadzona bez strza\u0142u i strat w ludziach mimo \u017ce UB mia\u0142o informacje o mo\u017cliwo\u015bci takiej akcji.<\/p>\n
Dzi\u0119ki wej\u015bciu „Ryby” do grupy uda\u0142o si\u0119 wybudowa\u0107 kolejn\u0105 kryj\u00f3wk\u0119 tym razem w Jeziorku tu\u017c ko\u0142o \u0141om\u017cy, a tym samym poza terenem dzia\u0142ania grup operacyjnych poszukuj\u0105cych ukrywaj\u0105cych si\u0119. UB prowadzi\u0142o ci\u0105g\u0142e rozmowy z rodzinami Wysockiego i D\u0105browskiego pr\u00f3buj\u0105c przeci\u0105gn\u0105\u0107 ich na swoj\u0105 stron\u0119 obietnicami amnestii – na razie bez rezultat\u00f3w.
W sierpniu 1954 roku „Bruzda” zdecydowa\u0142 si\u0119 na kolejn\u0105 akcj\u0119 rekwizycyjn\u0105 – tym razem na Gminn\u0105 Kas\u0119 Sp\u00f3\u0142dzielcz\u0105 w Przytu\u0142ach. Grupa przyby\u0142a do Przytu\u0142 23 sierpnia wieczorem. Aby dosta\u0107 si\u0119 do kasy nale\u017ca\u0142o zdoby\u0107 przechowywane na posterunku milicji klucze. Udali si\u0119 tam „Bruzda” i „Ryba”. Na posterunku by\u0142o trzech milicjant\u00f3w, jeden z nich pr\u00f3bowa\u0142 wyrwa\u0107 „Bru\u017adzie” bro\u0144 z r\u0119ki. Pad\u0142y strza\u0142y wyniku kt\u00f3rych ranni zostali wszyscy milicjanci – w tym jeden ci\u0119\u017cko i „Bruzda”, kt\u00f3ry ranny w klatk\u0119 piersiow\u0105 upad\u0142 przed komisariatem. Pieni\u0105dze z kasy sp\u00f3\u0142dzielczej zarekwirowano. Rana „Bruzdy” okaza\u0142a si\u0119 bardzo ci\u0119\u017cka i na jego w\u0142asn\u0105 pro\u015bb\u0119 zosta\u0142 on dobity strza\u0142em z pistoletu przez „Ryb\u0119”.<\/p>\n
Prawdopodobnie „Bruzda” zosta\u0142 ranny od rykoszetu ze swojej w\u0142asnej broni, ale w\u015br\u00f3d miejscowych kr\u0105\u017cy jeszcze inna wersja jego \u015bmierci. Cia\u0142o majora „Bruzdy” zosta\u0142o zabrane do Bia\u0142egostoku i tam poddano je obdukcji. Nie jest znane miejsce poch\u00f3wku majora „Bruzdy”. W roku 1994 na cmentarzu w Przytu\u0142ach powsta\u0142a jego symboliczna mogi\u0142a.
Grupa, kt\u00f3r\u0105 dowodzi\u0142 przetrwa\u0142a do roku 1957 , do czasu kiedy we wsi Jeziorko zgin\u0105\u0142 por.”Ryba”.<\/p>\n
Opracowa\u0142: Janusz Przemys\u0142aw Ramotowski<\/span><\/p>\n Ps.<\/span> Posta\u0107 majora „Bruzdy” towarzyszy\u0142a mi przez znaczn\u0105 cz\u0119\u015b\u0107 mojego \u017cycia. Pierwszymi moimi wspomnieniami z dzieci\u0144stwa by\u0142y „wizyty” , kt\u00f3re „sk\u0142adali” mojej zamieszka\u0142ej wtedy w Rawie Mazowieckiej mamie pracownicy UB. Nawet mnie – trzyletniego wtedy dzieciaka dopytywali si\u0119 czy nie zjawi\u0142 si\u0119 tutaj „wujek z rud\u0119 g\u0142ow\u0105”. P\u00f3\u017aniej, kiedy z wi\u0119zienia wyszed\u0142 m\u00f3j Ojciec dorasta\u0142em w atmosferze opowie\u015bci z tamtych lat, w naszym domu bywali ci\u0105gle koledzy Ojca – \u017co\u0142nierze majora „Bruzdy”.
Nigdy bym si\u0119 jednak nie odwa\u017cy\u0142 na stworzenie notki biograficznej o majorze Janie Tabortowskim „Bru\u017adzie” – nie wszystkie fakty zapami\u0119ta\u0142em, ludzie kt\u00f3rych s\u0142ucha\u0142em te\u017c nie wszystko wiedzieli, a wiele wydarze\u0144 interpretowali po swojemu.
Dopiero badania przeprowadzone przez \u015bp. prof. Tomasza Strzembosza i pan\u00f3w doktor\u00f3w S\u0142awomira Poleszaka i Czes\u0142awa Brodzickiego pozwoli\u0142y mi na uporz\u0105dkowanie i pog\u0142\u0119bienie moich informacji o tej postaci, pom\u00f3g\u0142 mi te\u017c pami\u0119tnik mojego Ojca i udost\u0119pniona mi przez IPN jego „teczka”. <\/font>Janusz Przemys\u0142aw Ramotowski<\/font><\/p>\n