{"id":915,"date":"2006-10-22T20:01:43","date_gmt":"2006-10-22T18:01:43","guid":{"rendered":"http:\/\/www.podziemiezbrojne.pl\/2006\/10\/22\/zapora-w-sieci-agentow-czesc-1\/"},"modified":"2006-10-22T20:01:43","modified_gmt":"2006-10-22T18:01:43","slug":"zapora-w-sieci-agentow-czesc-1","status":"publish","type":"post","link":"https:\/\/wcagowy.pl\/?p=915","title":{"rendered":""Zapora" w sieci agent\u00f3w – cz\u0119\u015b\u0107 1"},"content":{"rendered":"

Artyku\u0142 publikuj\u0119 dzi\u0119ki uprzejmo\u015bci autora dr Jaros\u0142awa Kopi\u0144skiego z lubelskiego oddzia\u0142u Instytutu Pami\u0119ci Narodowej. Tekst ten ukaza\u0142 si\u0119 r\u00f3wnie\u017c w <\/font>Gazecie Polskiej,<\/font> Nr 25(674)\/2006. <\/font><\/p>\n

"Zapora" w sieci agent\u00f3w<\/span>
Sprawa informatora WUBP Lublin o pseudonimie „Iskra” vel „\u017bmudzki”.<\/p>\n

<\/span><\/font><\/span><\/font>Si\u00f3dmego marca min\u0119\u0142a kolejna rocznica zamordowania w wi\u0119zieniu mokotowskim mjr. Hieronima Dekutowskiego „Zapory” i \u017co\u0142nierzy z jego oddzia\u0142u. Do tej pory toczy si\u0119 w\u015br\u00f3d historyk\u00f3w sp\u00f3r, kto wyda\u0142 w r\u0119ce UB partyzant\u00f3w, kt\u00f3rzy jedyn\u0105 szans\u0119 ocalenia widzieli w ucieczce poprzez Czechy na teren Niemiec. Niekt\u00f3rzy historycy uwa\u017cali, \u017ce uczyni\u0142 to zwolniony z wi\u0119zienia w lipcu 1947 roku by\u0142y inspektor lubelski WiN Franciszek Abraszewski „Boruta”. Pojawi\u0142y si\u0119 r\u00f3wnie\u017c g\u0142osy sugeruj\u0105ce, \u017ce m\u00f3g\u0142 to uczyni\u0107 \u015bp. mecenas W\u0142adys\u0142aw Si\u0142a – Nowicki. Obie wersje, jak oceni\u0142 na podstawie przejrzanych akt MBP i WUBP w Lublinie Leszek Pietrzak nie znajduj\u0105 potwierdzenia w archiwaliach wytworzonych przez wspomniane instytucje. Zapewne by\u0142y one \u015bwiadomie rozpowszechniane przez funkcjonariuszy Urz\u0119du Bezpiecze\u0144stwa i S\u0142u\u017cby Bezpiecze\u0144stwa w celu zamaskowania prawdziwych sprawc\u00f3w wydania mjr. „Zapory” i towarzyszy w r\u0119ce UB. Co gorsze niekt\u00f3rzy historycy po 1990 roku nadal je powielali, bez sprawdzenia w aktach b\u0119d\u0105cych w zasobie Archiwum Pa\u0144stwowego w Lublinie i S\u0105du Rejonowego w Lublinie. Mam nadziej\u0119, \u017ce poni\u017cszy tekst przybli\u017cy wyja\u015bnienie sprawy.

<\/span>mjr cc. Hieronim Dekutowski "Zapora"<\/span><\/font>
<\/span>
I. Rozpracowanie lubelskich struktur AK – rys historyczny<\/span><\/font><\/p>\n

Problem rozpracowania struktur Komendy Okr\u0119gu AK – WiN Lublin oraz podleg\u0142ych jej grup zbrojnych by\u0142 poruszany przez historyk\u00f3w tzw. „m\u0142odego pokolenia” ju\u017c na pocz\u0105tku lat dziewi\u0119\u0107dziesi\u0105tych. Pisa\u0142a o tym Pani Anna Gra\u017cyna Kister i Pani dr Ewa Kurek. Niew\u0105tpliwie prze\u0142omowy pod tym wzgl\u0119dem by\u0142 artyku\u0142 Leszka Pietrzaka opublikowany na \u0142amach Zeszyt\u00f3w Historycznych WiN w 2000 roku[1]<\/sup><\/font>, w kt\u00f3rym autor poda\u0142, \u017ce w lubelska bezpieka posiada\u0142a a\u017c 63 agent\u00f3w i informator\u00f3w w \u015brodowisku „Zapory”. W sprawach obiektowych prowadzonych przeciwko Lubelskiemu Inspektoratowi WiN i Okr\u0119gowi WIN ci\u0105gle przewijaj\u0105 si\u0119 kryptonimy dw\u00f3ch informator\u00f3w WUBP w Lublinie, kt\u00f3rzy zdaniem L. Pietrzaka walnie przyczynili si\u0119 do rozpracowania \u015brodowisk niepodleg\u0142o\u015bciowych na terenie Lubelszczyzny. S\u0105 to informator u\u017cywaj\u0105cy pseudonimu „Lena” vel „Maria” i drugi ukrywaj\u0105cy si\u0119 pod pseudonimem „Iskra” vel „\u017bmudzki”. Doniesienia informatora „Lena”, jak wynika z zachowanych procedur operacyjnych UB przeciwko podziemiu (w tym miedzy innymi przeciwko \u015brodowisku mjr. „Zapory”) by\u0142y kontrolowane przez informatora „Iskra” i odwrotnie denuncjacje informatora „Iskra” by\u0142y weryfikowane przez informatora „Lena”. Z perspektywy funkcjonariuszy WUBP w Lublinie by\u0142a to nies\u0142ychanie cenna i bardzo pracowita, a jednocze\u015bnie bardzo sprawdzona i zas\u0142u\u017cona agentura. Leszek Pietrzak obliczy\u0142, \u017ce w latach 1946-1956 informator WUBP w Lublinie ukrywaj\u0105cy si\u0119 pod kryptonimem „Iskra” dostarczy\u0142 ponad 1800 doniesie\u0144, miedzy innymi o zgrupowaniu mjr. Hieronima Dekutowskiego „Zapory”.

\u017bo\u0142nierze ze zgrupowania mjr "Zapory". Od lewej stoj\u0105: NN, Stanis\u0142aw \u0141ukasik "Ry\u015b", Aleksander Sochalski "Duch", Hieronim Dekutowski "Zapora", Zbigniew Sochacki "Zbyszek", Jerzy Korcz "Bohun".<\/p>\n

<\/span><\/font>Z kolei w sporz\u0105dzonej pod koniec lat siedemdziesi\u0105tych przez funkcjonariuszy SB charakterystyce Komendy Okr\u0119gu Lublin AK – WiN mo\u017cna przeczyta\u0107, \u017ce informator „Lena” – Helena Moor – b\u0119d\u0105ca ju\u017c wsp\u00f3\u0142pracownikiem WUBP w Lublinie przyczyni\u0142a si\u0119 do rozbicia tzw. II Komendy Okr\u0119gu AK odtwarzanej na prze\u0142omie grudnia 1944 i stycznia 1945 roku przez cichociemnych. Ponadto na podstawie jej donosu aresztowano ca\u0142y sztab Okr\u0119gu AK w dniu 21.03.1945 roku podczas odprawy na warszawskiej Pradze. Informator ps. „Lena”, jak wynika z zachowanych akt zapewne zosta\u0142a zwerbowana w listopadzie 1944 roku do wsp\u00f3\u0142pracy przez genera\u0142a NKWD (Czy\u017cby chodzi\u0142o o genera\u0142a Iwana Sierowa?). Prawdopodobnie, korzystaj\u0105c z jej informacji (by\u0142a \u0142\u0105czniczk\u0105 dow\u00f3dztwa Kedywu, pracowa\u0142a w Kancelarii Komendy Okr\u0119gu i kierowa\u0142a kom\u00f3rk\u0105 Pomocy \u017bo\u0142nierzom, zna\u0142a wi\u0119kszo\u015b\u0107 oficer\u00f3w Komendy Okr\u0119gu AK Lublin oraz Inspektor\u00f3w Rejonowych), NKWD udaremni\u0142o przygotowywany przez Kedyw Lubelski zamach na Boles\u0142awa Bieruta i ministra Bezpiecze\u0144stwa Publicznego Stanis\u0142awa Radkiewicza. W styczniu 1945 roku zosta\u0142a przekazana przez NKWD na stan MBP, gdzie jej oficerem prowadz\u0105cym by\u0142 mi\u0119dzy innymi wiceminister MBP p\u00f3\u017aniejszy genera\u0142 Roman Romkowski, a nast\u0119pnie posiadali j\u0105 na tzw. kontakcie Szefowie WUBP w Lublinie, kt\u00f3rzy mieli w swojej pieczy bardzo cenn\u0105 i zaufan\u0105 agentur\u0119. W archiwum Oddzia\u0142u IPN w Lublinie znajduje si\u0119 kilka tom\u00f3w jej doniesie\u0144. By\u0142a aktywna z niewielkimi przerwami do 1973 roku, chocia\u017c znaczenie jej spad\u0142o po ujawnieniu podziemia na Lubelszczy\u017anie. Co ciekawe, tak lubi\u0142a donosi\u0107, \u017ce na pocz\u0105tku lat pi\u0119\u0107dziesi\u0105tych napisa\u0142a do MBP skarg\u0119 na lubelskich funkcjonariuszy WUBP, \u017ce nie korzystaj\u0105 z jej us\u0142ug. Oczywi\u015bcie, po wizycie przedstawiciela Wydzia\u0142u I Departamentu III kpt. Stanis\u0142awa Rozla\u0142a ponownie zosta\u0142a przywr\u00f3cona do pracy i dalej aktywnie donosi\u0142a, ale jej donosy nie mia\u0142y ju\u017c takiej warto\u015bci operacyjnej dla UB, a p\u00f3\u017aniej SB, jak te z lat czterdziestych. Za donoszenie 22 lipca 1973 roku otrzyma\u0142a na wniosek lubelskiej SB Krzy\u017c Kawalerski Orderu Odrodzenia Polski.
W rozpracowaniu podziemia od 1946 roku pomaga\u0142 jej bardzo aktywnie wspomniany ju\u017c informator WUBP w Lublinie o pseudonimie „Iskra”. Oboje funkcjonowali w \u015brodowisku by\u0142ej lubelskiej AK. Mieli wi\u0119c \u0142atwy dost\u0119p do ludzi, kt\u00f3rzy podj\u0119li dzia\u0142alno\u015b\u0107 w Zrzeszeniu Wolno\u015b\u0107 i Niezawis\u0142o\u015b\u0107, b\u0105d\u017a te\u017c sympatyzowali z t\u0105 organizacj\u0105. Znali ich, mogli w bardzo \u0142atwy i nie wzbudzaj\u0105cy podejrze\u0144 spos\u00f3b skontaktowa\u0107 si\u0119 z nimi i uzyska\u0107 wiarygodne informacje, st\u0105d te\u017c byli bardzo cenni dla UB. <\/p>\n

II. Por.\/kpt. Stanis\u0142aw Wnuk – agent „Iskra” vel „\u017bmudzki”<\/span><\/font><\/p>\n

W aktach IPN nie zachowa\u0142a si\u0119 teczka personalna i praca informatora WUBP w Lublinie o kryptonimie „Iskra” vel „\u017bmudzki”, ale w sprawach obiektowych oraz w rozpracowaniach znajduje si\u0119 du\u017co doniesie\u0144 tego informatora, z kt\u00f3rych mo\u017cna odtworzy\u0107 teczk\u0119 pracy. W wydanym w 2004 przez lubelski oddzia\u0142 IPN wydawnictwie \u017ar\u00f3d\u0142owym „Rok Pierwszy” pod redakcj\u0105 S\u0142awomira Poleszaka w jednym z przypis\u00f3w stwierdzono na podstawie zapis\u00f3w ewidencyjnych, \u017ce Stanis\u0142aw Wnuk zosta\u0142 zarejestrowany w kartotece SB w 1962 roku jako tajny wsp\u00f3\u0142pracownik „\u017bmudzki” vel „Dziadek”. Twierdzenie
\n to nie wytrzymuje krytyki w \u015bwietle akt Wojskowej Prokuratury Rejonowej w Lublinie oraz licznych spraw obiektowych i rozpracowa\u0144 w kt\u00f3rych bra\u0142 udzia\u0142 w charakterze wsp\u00f3\u0142pracownika UB Stanis\u0142aw Wnuk „Opal”. W tym roku zapewne zosta\u0142 tylko przerejestrowany, bowiem na pocz\u0105tku lat sze\u015b\u0107dziesi\u0105tych w zwi\u0105zku z wej\u015bciem nowych instrukcji MSW w sprawie rejestracji masowo dokonywano przerejestrowania ca\u0142ej agentury SB. W tym te\u017c roku zmieniono kryptonim informatora z „Iskra” na „\u017bmudzki”.

Sierpie\u0144 1945 r. \u017bo\u0142nierze ze zgrupowania mjr. "Zapory". Trzeci od prawej (w cywilnym ubraniu i czapce) stoi Stanis\u0142aw Wnuk "Opal". <\/p>\n

<\/span><\/font>Informator ps. „Iskra” zosta\u0142 prawdopodobnie zwerbowany do wsp\u00f3\u0142pracy przez funkcjonariusza UB kpt. Wincentego Wojciusza[2] <\/sup><\/font>w grudniu 1945 roku lub na pocz\u0105tku stycznia 1946 roku, kiedy by\u0142 wi\u0119ziony na Zamku w Lublinie. W aktach \u015bledczych dotycz\u0105cych Stanis\u0142awa Wnuka, kt\u00f3ry pe\u0142ni\u0142 w latach 1944 – 1945 funkcj\u0119 zast\u0119pcy mjra „Zapory” zachowa\u0142a si\u0119 bowiem, sporz\u0105dzona w j\u0119zyku rosyjskim przez kpt. Wincentego Wojciusza notatka, w kt\u00f3rej czytamy: <\/p>\n

„(…) W rozmowie z kpt. Wojciuszem „Opal” zameldowa\u0142, co nast\u0119puje:<\/span>

1.<\/span>W mie\u015bcie Warszawie zamieszkuje \u0142\u0105czniczka AK, kt\u00f3ra co miesi\u0105c dostarcza literatur\u0119 lubelskiemu okr\u0119gowi AK. Wymieniona \u0142\u0105czniczka ma \u0142\u0105czno\u015b\u0107 z londy\u0144sk\u0105 delegatur\u0105 rz\u0105du emigracyjnego w Warszawie. „Opal” osobi\u015bcie zna t\u0105 \u0142\u0105czniczk\u0119 i mo\u017ce j\u0105 wyda\u0107 organom Bezpiecze\u0144stwa.<\/span>
2.<\/span>On te\u017c osobi\u015bcie zna \u0142\u0105czniczk\u0119 AK zamieszka\u0142a w mie\u015bcie \u0141odzi i maj\u0105c\u0105 kontakty z kra\u015bnickim i pu\u0142askim inspektoratem AK oraz pu\u0142awskim obwodem. Komendantem kra\u015bnickiego Obwodu jest kpt. „Rymsza”<\/span>[3]<\/sup><\/font>, z kt\u00f3rym „Opal” jest dobrze znajomy i mo\u017ce z nim nawi\u0105za\u0107 \u0142\u0105czno\u015b\u0107.<\/span>
3.<\/span>„Opal” osobi\u015bcie zna komendanta rejonu AK „Bolka” dzia\u0142aj\u0105cego w rejonie Urz\u0119dowa i mo\u017ce go wyda\u0107 Bezpiecze\u0144stwu.<\/span>
4.<\/span>Zna z twarzy \u0142\u0105cznika lubelskiego inspektoratu i obwodu AK za po\u015brednictwem, kt\u00f3rego mo\u017cna zatrzyma\u0107 komendanta obwodu „Borut\u0119”. „Opal” posiada do niego kontakt.<\/span>
5. <\/span>„Opal” mo\u017ce nawi\u0105za\u0107 kontakt z komendantem oddzia\u0142\u00f3w NSZ „Cichy”<\/span>[4]<\/sup><\/font> i „Or\u0142em"<\/span>[5]<\/sup><\/font> dzia\u0142aj\u0105cymi w rejonie Gdyni-Gda\u0144ska i Sopot.<\/span>
6.<\/span>Obiecuje tak\u017ce wyda\u0107 „Zapor\u0119” t.j. Dekutowskiego Henryka urodz. w mie\u015bcie Tarnobrzegu woj. Rzeszowskiego rodzina kt\u00f3rego zamieszkuje w Tarnobrzegu woj. Rzeszowskiego rodzina kt\u00f3rego zamieszkuje w Tarnobrzegu ul. Kolewa nr 67. Wed\u0142ug s\u0142\u00f3w „Opala” „Zapora” winien znajdowa\u0107 si\u0119 na wolno\u015bci u swojej siostry w miesi\u0105cu styczniu r.b. <\/span>
7.<\/span>„Opal” mo\u017ce nawi\u0105za\u0107 kontakt z wieloma komendantami dywersyjnych plac\u00f3wek w pu\u0142awskim powiecie.
Dnia 3.I.1946 r. (…)”<\/span>[6]<\/span><\/sup><\/font>

<\/sup>Kpt. Stanis\u0142aw Wnuk "Opal" – informator WUBP w Lublinie, ps. "Iskra" vel "\u017bmudzki" (zdj\u0119cie z 1948 r.)<\/span><\/font>
<\/sup><\/span><\/span><\/p>\n

<\/span><\/span>Przypisy do cz\u0119\u015bci 1:<\/span>
1.<\/span>L. Pietrzak, Kto wyda\u0142 „Zapor\u0119” w: Zeszyty Historyczne WiN 15(2001) s.281-286.<\/span><\/span>
2.<\/span>Wojciusz Wincenty – por. armii sowieckiej, kpt. WP, mjr\/pp\u0142k UB, ur. 1908 w Sankt Petersburgu, cz\u0142onek WKP (b), PPR, PZPR, s\u0142u\u017cy\u0142 w latach 1932-1934 w armii sowieckiej. Ponownie powo\u0142any do Armii Czerwonej w lipcu 1941 roku, bra\u0142 udzia\u0142 w obronie Leningradu. W maju 1943 roku zosta\u0142 skierowany do 1 DP im. Tadeusza Ko\u015bciuszki.<\/span><\/span>
3.<\/span>kpt. Bronis\u0142aw R\u0119bacz „Rymsza“ Komendant Obwodu AK-WiN Kra\u015bnik zosta\u0142 aresztowany przez funkcjonariuszy UB 11 listopada 1946 roku na podstawie informacji przekazanych UB przez „Opala” – Pismo z dnia 30.11.1946 roku.<\/span><\/span>
4.<\/span>W\u0142adys\u0142aw Piotrowski.<\/span><\/span>
5.<\/span>Stanis\u0142aw M\u0142ynarski.<\/span><\/span>
6.<\/span>IPN LU 02\/294 t.1 k.21.<\/span>

<\/a><\/span><\/font><\/span>"Zapora" w sieci agent\u00f3w – cz\u0119\u015b\u0107 2<\/font><\/span><\/a>
<\/span><\/font><\/span><\/span><\/p>\n
\n<\/div>\n","protected":false},"excerpt":{"rendered":"

\n","protected":false},"author":1,"featured_media":0,"comment_status":"open","ping_status":"open","sticky":false,"template":"","format":"standard","meta":[],"categories":[17],"tags":[],"_links":{"self":[{"href":"https:\/\/wcagowy.pl\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/posts\/915"}],"collection":[{"href":"https:\/\/wcagowy.pl\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/posts"}],"about":[{"href":"https:\/\/wcagowy.pl\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/types\/post"}],"author":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/wcagowy.pl\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/users\/1"}],"replies":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/wcagowy.pl\/index.php?rest_route=%2Fwp%2Fv2%2Fcomments&post=915"}],"version-history":[{"count":0,"href":"https:\/\/wcagowy.pl\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/posts\/915\/revisions"}],"wp:attachment":[{"href":"https:\/\/wcagowy.pl\/index.php?rest_route=%2Fwp%2Fv2%2Fmedia&parent=915"}],"wp:term":[{"taxonomy":"category","embeddable":true,"href":"https:\/\/wcagowy.pl\/index.php?rest_route=%2Fwp%2Fv2%2Fcategories&post=915"},{"taxonomy":"post_tag","embeddable":true,"href":"https:\/\/wcagowy.pl\/index.php?rest_route=%2Fwp%2Fv2%2Ftags&post=915"}],"curies":[{"name":"wp","href":"https:\/\/api.w.org\/{rel}","templated":true}]}}