{"id":860,"date":"2007-05-17T14:01:15","date_gmt":"2007-05-17T12:01:15","guid":{"rendered":"http:\/\/www.podziemiezbrojne.pl\/2007\/05\/17\/rozmowa-z-por-mlotem-czesc-1\/"},"modified":"2021-05-20T10:18:11","modified_gmt":"2021-05-20T08:18:11","slug":"rozmowa-z-por-mlotem-czesc-1","status":"publish","type":"post","link":"https:\/\/wcagowy.pl\/?p=860","title":{"rendered":"Rozmowa z por. „M\u0142otem” – cz\u0119\u015b\u0107 1"},"content":{"rendered":"

Rozmowa z por. Henrykiem Lewczukiem ps. „M\u0142ot”<\/span><\/span><\/p>\n

Poni\u017cej, jako suplement do <\/span>biogramu por. Henryka Lewczuka „M\u0142ota”<\/a>, w latach 1945-47 dow\u00f3dcy oddzia\u0142u partyzanckiego WiN w Inspektoracie Che\u0142m, publikuj\u0119 zapis rozmowy przeprowadzonej z Nim w kwietniu 2001 r. przez Pani\u0105 Stell\u0119 Gronek, kt\u00f3rej serdecznie dzi\u0119kuj\u0119 za udostepnienie mi tego materia\u0142u i zgod\u0119 na publikacj\u0119.<\/span>
\n<\/span>\"\"
\nPor. Henryk Lewczuk ps. „M\u0142ot<\/span> –<\/span><\/span> urodzi\u0142 si\u0119 w 1923 roku w Che\u0142mie, tam ucz\u0119szcza\u0142 do gimnazjum im. Stefana Czarneckiego. Jego dalsz\u0105 edukacj\u0119 przerwa\u0142a wojna. Uczestniczy\u0142 w niej czynnie jako \u017co\u0142nierz AK. W latach 1945 \u2013 47 pod pseudonimem \u201eM\u0142ot\u201d by\u0142 komendant I Rejonu obwodu che\u0142mskiego WiN, s\u0142ynny dow\u00f3dca oddzia\u0142u, kt\u00f3ry zaprowadzi\u0142 \u0142ad na podleg\u0142ym mu terenie. W 1948 roku by\u0142 zmuszony opu\u015bci\u0107 kraj i osi\u0105\u015b\u0107 we Francji. Tam zda\u0142 matur\u0119, studiowa\u0142 prawo i ekonomi\u0119 na Uniwersytecie w Lyonie. Zajmowa\u0142 wysokie i odpowiedzialne stanowiska: szefa planowania dystrybucji paliw dla armii ameryka\u0144skiej we Francji, Dyrektora Eksploatacji Centrum Komputerowego Wy\u017cszej Szko\u0142y G\u00f3rniczej w Pary\u017cu, a\u017c wreszcie Dyrektora Centrum Us\u0142ug Informatycznych w Fontainebleau pod Pary\u017cem. We Frencji by\u0142 aktywnym dzia\u0142aczem polskich \u015brodowisk niepodleg\u0142o\u015bciowych. Zwi\u0105zany r\u00f3wnie\u017c z RPR Jacquesa Chiraca, a po powrocie do kraju w 1992 roku ze \u015brodowiskiem politycznym Jana Olszewskiego. W 1995 roku wsp\u00f3\u0142tworzy\u0142 Ruch Odbudowy Polski. By\u0142 wsp\u00f3\u0142przewodnicz\u0105cym Zarz\u0105du G\u0142\u00f3wnego ROP oraz Radnym Sejmiku Wojew\u00f3dztwa Lubelskiego, a tak\u017ce Pos\u0142em IV kadencji Sejmu RP z ramienia ROP.<\/span><\/p>\n

Stella Gronek:<\/span> Jak pan prze\u017cy\u0142 okres wojny?<\/span>
\n
Henryk Lewczuk:<\/span> By\u0142em m\u0142ody. Moje pokolenie dojrzewa\u0142o w innych warunkach, my\u015bmy nie mieli wieku, gdzie przechodzi si\u0119 z lat m\u0142odzie\u0144czych do doros\u0142o\u015bci. Za czas\u00f3w niemieckich by\u0142em jako plutonowy podchor\u0105\u017cy w oddziale le\u015bnym AK P. S\u0119dzimira, kt\u00f3ry by\u0142 kadrow\u0105 kompani\u0105 I Batalionu 7 Pu\u0142ku Piechoty Legion\u00f3w. Stacjonowa\u0142 on przed wojn\u0105 w Che\u0142mie. W ramach tego oddzia\u0142u brali\u015bmy udzia\u0142 w bitwie pod Parczewem (Makoszka), walczy\u0142a 27 Dywizja Wo\u0142y\u0144ska, my\u015bmy do\u0142\u0105czyli jako kompania zwiadowcza, bo znali\u015bmy te tereny, a oni przyszli zza Buga. Po okr\u0105\u017ceniu przez dywizj\u0119 pancern\u0105 SS, uda\u0142o nam si\u0119 przej\u015b\u0107 przez Markusz\u00f3w i skierowa\u0107 w lasy janowskie. By\u0142 to ju\u017c pocz\u0105tek lipca 1945 roku. Niedaleko st\u0105d, mi\u0119dzy Na\u0142\u0119czowem, a Lublinem w miejscowo\u015bci Cz\u00f3\u0142no stoczyli\u015bmy wielk\u0105 bitw\u0119 z Niemcami i przeszli\u015bmy w lasy janowskie. Pod koniec lipca zbli\u017cali\u015bmy si\u0119 do Che\u0142ma. Wtedy ju\u017c na tzw. zebraniu w Surchowie ca\u0142ej AK, kt\u00f3ra by\u0142a przygotowana, \u017ceby p\u00f3j\u015b\u0107 z pomoc\u0105 do Warszawy wiedzieli\u015bmy, \u017ce wszyscy o kt\u00f3rych wiadomo, \u017ce byli w AK zacz\u0119li by\u0107 wy\u0142apywani i wysy\u0142ani przede wszystkim na Sybir. By unikn\u0105\u0107 wyw\u00f3zki rozbroili\u015bmy si\u0119 w Turobinie i wr\u00f3cili\u015bmy do domu po cywilnemu. W tym czasie by\u0142 obowi\u0105zkowy pob\u00f3r do wojska, wi\u0119c my nie przyznaj\u0105c si\u0119, \u017ce byli\u015bmy w AK zg\u0142osili\u015bmy si\u0119. Przydzielono nas do powsta\u0142ej wtedy Pierwszej Szko\u0142y Oficerskiej Artylerii w Che\u0142mie. Uchroni\u0142o to mnie i moich koleg\u00f3w na jaki\u015b czas od bezpo\u015brednich represji.
\n
S.G.:<\/span> Dlaczego powsta\u0142 WiN?<\/span><\/p>\n

H.L.:<\/span> System kt\u00f3ry nam narzucono by\u0142 przeciwny naszej to\u017csamo\u015bci narodowej. By\u0142 dla nas nie do przyj\u0119cia. Uderza\u0142y nas metody jego wprowadzania – terror, mordy, ucisk, by nasz nar\u00f3d jak gdyby ubezw\u0142asnowolni\u0107. Opisuj\u0119 t\u0119 atmosfer\u0119, kt\u00f3ra sprawi\u0142a, \u017ce my m\u0142odzi nie chcieli\u015bmy si\u0119 temu podda\u0107, gdy\u017c by\u0142oby to zaprzeczeniem i niespe\u0142nieniem, tej naszej przysi\u0119gi, kt\u00f3r\u0105 sk\u0142adali\u015bmy w AK:
\n\u201eW obliczu Boga Wszechmog\u0105cego i Naj\u015bwi\u0119tszej Maryi Panny, Kr\u00f3lowej Korony Polskiej, k\u0142ad\u0119 r\u0119k\u0119 na ten \u015awi\u0119ty Krzy\u017c, znak m\u0119ki i zbawienia, i przysi\u0119gam: by\u0107 wiernym Ojczy\u017anie mojej Rzeczypospolitej Polskiej, sta\u0107 na stra\u017cy Jej honoru i o wyzwolenie Jej z niewoli walczy\u0107 ze wszystkich si\u0142, a\u017c do ofiary mojego \u017cycia…\u201d
\nW tym czasie by\u0142y trzy czynniki, kt\u00f3re wychowywa\u0142y m\u0142odzie\u017c – matka, szko\u0142a i Ko\u015bci\u00f3\u0142. I to wszystko chciano z\u0142udnymi has\u0142ami zniweczy\u0107 i wprowadzi\u0107 \u201eraj na ziemi\u201d.<\/p>\n

S.G.:<\/span> Reakcja pa\u0144skiego pokolenia na rozwi\u0105zanie AK.<\/span><\/p>\n

H.L.:<\/span> 19 stycznia 1945 roku AK zosta\u0142o rozwi\u0105zane. My\u015blano, \u017ce zapobiegnie to represjom, sta\u0142o si\u0119 jeszcze gorzej, gdy\u017c wszystkie struktury straci\u0142y oparcie. Nas m\u0142odych rozwi\u0105zanie AK nie zwalnia\u0142o z obowi\u0105zku przestrzegania naszej przysi\u0119gi. Niemcy hitlerowskie zosta\u0142y pokonane, ale przyszed\u0142 nowy okupant i znowu wi\u0119zienia zape\u0142ni\u0142y si\u0119 Polakami patriotami.<\/p>\n

S.G.:<\/span> Jak wygl\u0105da\u0142a Pana dzia\u0142alno\u015b\u0107 po ostatnim rozkazie gen. Okulickiego?<\/span><\/p>\n

H.L.:<\/span> Na pocz\u0105tku marca by\u0142a pierwsza promocja w Szkole Oficerskiej Artylerii i ja r\u00f3wnie\u017c w niej by\u0142em. Po tym wydarzeniu wyprowadzi\u0142em du\u017c\u0105 grup\u0119 – kilkudziesi\u0119ciu m\u0142odych podporucznik\u00f3w i podchor\u0105\u017cych, po to, by ofiarowa\u0107 Ojczy\u017anie co tylko byli\u015bmy w stanie da\u0107 – zapa\u0142, ch\u0119\u0107 walki, a nawet \u017cycie. Ja wiem, \u017ce tak jak w XIX wieku by\u0142y r\u00f3\u017cne opinie odno\u015bnie powsta\u0144, ale my\u015bmy poszli drog\u0105 Traugutta, a nie Wielopolskiego. Jakie\u017c to by\u0142o wspania\u0142e uczucie, \u017ce cz\u0142owiek jest w stanie co\u015b z siebie da\u0107 Ojczy\u017anie. W tym czasie g\u0142\u0119boko przemawia\u0142a do nas \u201eOda do m\u0142odo\u015bci\u201d Adama Mickiewicza. Gdyby jednak nie by\u0142o wtedy tego zrywu, dzisiaj nawet mo\u017cna powiedzie\u0107 romantycznego, to staliby\u015bmy si\u0119 z pewno\u015bci\u0105 17 republik\u0105 ZSRR.<\/p>\n

S.G.: <\/span>Powstanie WiN i Pana wp\u0142yw na jego kszta\u0142t na podleg\u0142ym mu obszarze.<\/span><\/p>\n

H.L.:<\/span> Po rozwi\u0105zaniu AK by\u0142y trzy okresy: ROAK (Ruch Oporu AK), to trwa\u0142o do maja, w maju powsta\u0142a Delegatura Si\u0142 Zbrojnych (DSZ). Je\u017celi chodzi o mnie, to by\u0142em zar\u00f3wno w ROAK, jak i w DSZ, a we wrze\u015bniu 1945 roku powsta\u0142 WiN. W tamtym czasie istnia\u0142y trzy koncepcje polityczne. Pierwsza reprezentowana przez ugrupowania prawicowe, chcia\u0142a nadal walczy\u0107. Drug\u0105 reprezentowa\u0142o PSL, chcia\u0142o ono uratowa\u0107 ile si\u0119 da poprzez ugod\u0119. Na trzeciej koncepcji opar\u0142 swoje powstanie WiN. W swym za\u0142o\u017ceniu mia\u0142a to by\u0107 walka nie or\u0119\u017cem, a na p\u0142aszczy\u017anie politycznej i ideowej. Za\u0142o\u017cenia by\u0142y wspania\u0142e, ale mi\u0119dzy koncepcj\u0105, a wprowadzeniem w \u017cycie nie mo\u017cna by\u0142o zapomnie\u0107 o sytuacji w terenie. Po rozwi\u0105zaniu AK pe\u0142no by\u0142o oddzia\u0142\u00f3w z\u0142o\u017conych przewa\u017cnie z m\u0142odych, kt\u00f3rzy nie chcieli si\u0119 podda\u0107 z dwojakich powod\u00f3w. Z jednej strony ze wzgl\u0119du na z\u0142o\u017con\u0105 przysi\u0119g\u0119, z drugiej, bo ujawnienie r\u00f3wna\u0142o si\u0119 aresztowaniu. W ramach Organizacji WiN zachowali\u015bmy tzw. Si\u0142y Zbrojne do walki z UB, by odbija\u0107 aresztowanych i utrzyma\u0107 teren w bezpiecznych warunkach, gdy\u017c wiadomo, \u017ce na r\u0119k\u0119 by\u0142o NKWD, UB i milicji je\u015bli szerzy\u0142o si\u0119 bandyctwo. Bo z powodze
\nniem mogli to zrzuci\u0107 na ruch oporu. Co wi\u0119cej sami robili pozorowane napady, aby zdestabilizowa\u0107 podziemie. Gdy wyszed\u0142em z Che\u0142ma z grup\u0105 przez oko\u0142o 3 tygodnie szuka\u0142em kontaktu z prze\u0142o\u017conymi. Po tym czasie spotka\u0142em si\u0119 z komendantem Obwodu Inspektoratu Che\u0142mskiego. Zaproponowa\u0142 mi obj\u0119cie funkcji komendanta I Rejonu obwodu che\u0142mskiego, poniewa\u017c ten, kt\u00f3ry by\u0142 przede mn\u0105 zosta\u0142 aresztowany. Zgodzi\u0142em si\u0119, a moim pierwszym zadaniem by\u0142o uporz\u0105dkowanie struktur. Na moim terenie istnia\u0142y grupy „Fali”, „Tarzana”, „Soko\u0142a”, rozpocz\u0105\u0142em od wizytacji i rozwi\u0105zania tych oddzia\u0142\u00f3w i pododdzia\u0142\u00f3w. Niekt\u00f3rych przygarn\u0105\u0142em i stworzy\u0142em te tzw. Si\u0142y Zbrojne. W ramach mojego oddzia\u0142u byli tak\u017ce cywile, pracuj\u0105cy zawodowo. Z chwil\u0105 gdy byli potrzebni powo\u0142ywa\u0142em ich, wykopywali wtedy swoje uzbrojenie i zg\u0142aszali si\u0119 gdzie trzeba. By\u0142o to okre\u015blane jednostk\u0105 garnizonow\u0105. Ca\u0142y oddzia\u0142 sk\u0142ada\u0142 si\u0119 z oko\u0142o o\u015bmiuset ludzi, z czego kilkudziesi\u0119ciu tworzy\u0142o te tzw. Si\u0142y Zbrojne. Byli oni kompletnie umundurowani w stylu wojskowym. Utrzymywali\u015bmy porz\u0105dek, walczyli\u015bmy z UB i NKWD, a tak\u017ce z fa\u0142szywymi, pozorowanymi przez komunist\u00f3w oddzia\u0142ami WiN i NSZ<\/p>\n

S.G.:<\/span> Sk\u0105d pseudonim? <\/span><\/p>\n

H.L.:<\/span> Trzeba zrozumie\u0107 jakie to by\u0142o pokolenie, jaki okres. My\u015bleli\u015bmy wtedy – a jaki to ja pseudonim wezm\u0119? Widzia\u0142em koleg\u00f3w – ten jest \u201dOr\u0142em\u201d, ten \u201e\u017bbikiem\u201d, inny \u201eLwem\u201d. My\u015bla\u0142em, przecie\u017c to s\u0105 kr\u00f3lewskie zwierz\u0119ta, wi\u0119c na takie miano trzeba zas\u0142u\u017cy\u0107, a ja jeszcze nie zas\u0142u\u017cy\u0142em. Ale czym si\u0119 rozbija te okowy, ten \u0142a\u0144cuch niewoli. Chcia\u0142em by\u0107 po prostu narz\u0119dziem. M\u0142otem, kt\u00f3ry bez pretensji oddaje si\u0119 sprawie i taki pozosta\u0142em do ko\u0144ca. Tak to ja odczuwam i tak to pozosta\u0142o.<\/p>\n

S.G.:<\/span> Pana dzia\u0142alno\u015b\u0107 na terenie che\u0142mskim, wa\u017cniejsze starcia.<\/span><\/p>\n

H.L.:<\/span> 22 maja 1945 roku by\u0142a pierwsza bitwa, o\u015bmiu z grupy, kt\u00f3r\u0105 wyprowadzi\u0142em zgin\u0119\u0142o. Byli to m\u0142odzi podporucznicy. Rozbijali\u015bmy posterunki MO np. w \u017bmudzi czy Sielcu. Zreszt\u0105, po jakim\u015b czasie wszystkie posterunki gminne w moim rejonie by\u0142y w swoisty spos\u00f3b mi podporz\u0105dkowane – nie przejawia\u0142y \u017cadnej aktywno\u015bci i ja ich pozostawia\u0142em w spokoju. 28 maja w Hrubieszowie rozbili\u015bmy posterunek UB i odbili\u015bmy kilkudziesi\u0119ciu wi\u0119\u017ani\u00f3w. W 1946 roku \u201eWyrwa\u201d oficer z mojego oddzia\u0142u zosta\u0142 ranny w okolicach Wojs\u0142awic (miejscowo\u015bci nazywanej moj\u0105 stolic\u0105) i wzi\u0119ty do niewoli. By\u0142 ci\u0119\u017cko ranny i przebywa\u0142 w che\u0142mskim szpitalu. Dzi\u0119ki dobrze zorganizowanej siatce i dzisiaj to mog\u0119 ju\u017c powiedzie\u0107 doktorowi Benowskiemu – chirurgowi, kt\u00f3ry by\u0142 r\u00f3wnie\u017c cz\u0142onkiem WiN, mia\u0142em codziennie raporty dotycz\u0105ce stanu zdrowia \u201eWyrwy\u201d. Prosi\u0142em doktora, by doprowadzi\u0142 chorego do takiego stanu, \u017ceby prze\u017cy\u0142 odbicie. Leczy\u0142 go, a jednocze\u015bnie dawa\u0142 takie lekarstwa, kt\u00f3re uniemo\u017cliwia\u0142y UB przes\u0142uchania. By\u0142o to w pa\u017adzierniku 1946 roku, z centrum Che\u0142ma w bia\u0142y dzie\u0144, pami\u0119tam by\u0142a to niedziela odbili\u015bmy \u201eWyrw\u0119\u201d. Wraz z \u0142\u00f3\u017ckiem za\u0142adowali\u015bmy go na wcze\u015bniej zarekwirowany samoch\u00f3d. Prowadzili\u015bmy te\u017c walk\u0119 z bandytyzmem. Kilka miesi\u0119cy trwa\u0142o wy\u0142apywanie z\u0142odziei, kradn\u0105cych krowy i konie. A wiadomo, \u017ce jak gospodarzowi zabrano konia to tak jakby go zabito. Poniewa\u017c nie mia\u0142em wi\u0119zienia, a nie zas\u0142ugiwali na wi\u0119ksz\u0105 kar\u0119, wi\u0119c je\u015bli z\u0142apali\u015bmy takiego, to dawali\u015bmy mu po prostu 15-20 kij\u00f3w w czu\u0142e miejsce. Do dzi\u015b pami\u0119taj\u0105.<\/p>\n

S.G.:<\/span> Jaki by\u0142 stosunek mieszka\u0144c\u00f3w Che\u0142mszczyzny do Pana dzia\u0142alno\u015bci?<\/span><\/p>\n

H.L.:<\/span> Ja nie spodziewa\u0142em si\u0119, \u017ce do dzi\u015b pozostanie w\u015br\u00f3d spo\u0142ecze\u0144stwa taka pami\u0119\u0107. Skoro ja mog\u0142em z tym oddzia\u0142em, uwa\u017canym za Wojsko Polskie przez tak d\u0142ugi czas przetrwa\u0107 i to skutecznie to musia\u0142em mie\u0107 poparcie i przyzwolenie lokalnej spo\u0142eczno\u015bci. Tak, mia\u0142em szerokie poparcie szczeg\u00f3lnie na wsi.<\/p>\n

S.G.:<\/span> Jak\u0105 bro\u0144 posiadali\u015bcie i sk\u0105d pochodzi\u0142a?<\/span><\/p>\n

H.L:<\/span> Bro\u0144 by\u0142a jeszcze z czas\u00f3w wojny. Gdy si\u0119 rozbrajali\u015bmy to cz\u0119\u015b\u0107 broni zakamuflowali\u015bmy. Poza broni\u0105 lekk\u0105 posiadali\u015bmy tak\u017ce dzia\u0142ko przeciwpancerne oraz karabiny maszynowe (RKM-y i LKM-y), mieli\u015bmy r\u00f3wnie\u017c \u0142\u0105czno\u015b\u0107 telefoniczn\u0105. Broni i amunicji nie brakowa\u0142o, ale ka\u017cdy musia\u0142 si\u0119 z niej przede mn\u0105 rozliczy\u0107.<\/p>\n

S.G.:<\/span> Czy mia\u0142 Pan jaki\u015b kontakt z Zarz\u0105dem G\u0142\u00f3wnym?<\/span><\/p>\n

H.L.:<\/span> Bezpo\u015brednio nie mia\u0142em. Mia\u0142em do czynienia z moimi prze\u0142o\u017conym komendantem Inspektoratu che\u0142mskiego. To ja decydowa\u0142em o poczynaniach mojego oddzia\u0142u.<\/p>\n

S.G.:<\/span> W jakich okoliczno\u015bciach dowiedzia\u0142 si\u0119 Pan, \u017ce ci\u0105\u017cy na nim wyrok \u015bmierci?<\/span>

\nH.L.:<\/span> Chyba nigdy nie mia\u0142em \u017cadnego pozwu, ale za tak\u0105 dzia\u0142alno\u015b\u0107 jest to automatyczne. Mam to do siebie, \u017ce nigdy nie by\u0142em s\u0105dzony i nie siedzia\u0142em. M\u00f3wili o nas \u201ebanda M\u0142ota\u201d i jeszcze w 1984 roku nie mogli zapomnie\u0107 i nadal pisali nieprzychylne mi artyku\u0142y.<\/p>\n

Rozmowa z por. „M\u0142otem” – cz\u0119\u015b\u0107 2><\/span><\/span><\/span><\/a>
\nStrona g\u0142\u00f3wna><\/span><\/a><\/span><\/p>\n

<\/div>\n","protected":false},"excerpt":{"rendered":"

\n","protected":false},"author":1,"featured_media":0,"comment_status":"open","ping_status":"open","sticky":false,"template":"","format":"standard","meta":[],"categories":[8],"tags":[],"_links":{"self":[{"href":"https:\/\/wcagowy.pl\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/posts\/860"}],"collection":[{"href":"https:\/\/wcagowy.pl\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/posts"}],"about":[{"href":"https:\/\/wcagowy.pl\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/types\/post"}],"author":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/wcagowy.pl\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/users\/1"}],"replies":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/wcagowy.pl\/index.php?rest_route=%2Fwp%2Fv2%2Fcomments&post=860"}],"version-history":[{"count":1,"href":"https:\/\/wcagowy.pl\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/posts\/860\/revisions"}],"predecessor-version":[{"id":2074,"href":"https:\/\/wcagowy.pl\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/posts\/860\/revisions\/2074"}],"wp:attachment":[{"href":"https:\/\/wcagowy.pl\/index.php?rest_route=%2Fwp%2Fv2%2Fmedia&parent=860"}],"wp:term":[{"taxonomy":"category","embeddable":true,"href":"https:\/\/wcagowy.pl\/index.php?rest_route=%2Fwp%2Fv2%2Fcategories&post=860"},{"taxonomy":"post_tag","embeddable":true,"href":"https:\/\/wcagowy.pl\/index.php?rest_route=%2Fwp%2Fv2%2Ftags&post=860"}],"curies":[{"name":"wp","href":"https:\/\/api.w.org\/{rel}","templated":true}]}}