{"id":806,"date":"2007-11-18T21:55:45","date_gmt":"2007-11-18T20:55:45","guid":{"rendered":"http:\/\/www.podziemiezbrojne.pl\/2007\/11\/18\/atak-na-grajewo-czesc-1\/"},"modified":"2020-05-08T14:36:01","modified_gmt":"2020-05-08T12:36:01","slug":"atak-na-grajewo-czesc-1","status":"publish","type":"post","link":"https:\/\/wcagowy.pl\/?p=806","title":{"rendered":"Atak na Grajewo – cz\u0119\u015b\u0107 1"},"content":{"rendered":"

Pierwszy dzie\u0144 zwyci\u0119stwa w Grajewie<\/span><\/span><\/p>\n

9 maja 1945 r. by\u0142 utrwalany przez komunist\u00f3w w \u015bwiadomo\u015bci Polak\u00f3w jako Dzie\u0144 Zwyci\u0119stwa i zako\u0144czenia II wojny \u015bwiatowej. Paradoksalnie, dla partyzant\u00f3w podziemia poakowskiego z okolic Grajewa i \u0141om\u017cy by\u0142 dniem najwi\u0119kszego zwyci\u0119stwa nad powstaj\u0105cym tam aparatem w\u0142adzy komunistycznej.
\nZ 8 na 9 maja 1945 r. oko\u0142o 200-osobowe zgrupowanie mjr. Jana Tabortowskiego \u201eBruzdy\u201d opanowa\u0142o Grajewo.<\/span>
\n\"\"
\nMjr Jan Tabortowski „Bruzda” (zdj\u0119cie powojenne)<\/span><\/span><\/p>\n

Zdecydowana wi\u0119kszo\u015b\u0107 teren\u00f3w powiat\u00f3w Grajewo i \u0141om\u017ca zosta\u0142a zaj\u0119ta przez Armi\u0119 Czerwon\u0105 w styczniu 1945 r. Mieszka\u0144cy tego obszaru doskonale pami\u0119tali okres \u201eza pierwszego Sowieta” – do dnia dzisiejszego funkcjonuje tam takie rozr\u00f3\u017cnienie – terror, aresztowania, tortury, rozstrzeliwania, deportacje w g\u0142\u0105b Zwi\u0105zku Sowieckiego. Dlatego panowa\u0142o przekonanie, \u017ce Sowieci b\u0119d\u0105 chcieli doko\u0144czy\u0107 to, czego nie uda\u0142o im si\u0119 zrobi\u0107 w czasie pierwszej okupacji od wrze\u015bnia 1939 r. do czerwca 1941 r. Niestety, ju\u017c pierwsze posuni\u0119cia Sowiet\u00f3w oraz komunist\u00f3w obejmuj\u0105cych w\u0142adz\u0119 w Polsce potwierdza\u0142y te przypuszczenia. Wi\u0119zienia i areszty zape\u0142ni\u0142y si\u0119 konspiratorami, kt\u00f3rzy przez ostatnie lata walczyli najpierw z okupantem sowieckim, a nast\u0119pnie niemieckim.<\/p>\n

Wkroczenie Sowiet\u00f3w zbieg\u0142o si\u0119 z dotarciem na Bia\u0142ostocczyzn\u0119 rozkazu gen. Leopolda Okulickiego \u201eNied\u017awiadka\u201d o rozwi\u0105zaniu Armii Krajowej. Dowodz\u0105cy Okr\u0119giem Bia\u0142ystok AK podpu\u0142kownik W\u0142adys\u0142aw Liniarski \u201eM\u015bcis\u0142aw\u201d nie wykona\u0142 go; wyda\u0142 rozkazy, na mocy kt\u00f3rych kontynuowano dzia\u0142alno\u015b\u0107 konspiracyjn\u0105 pod zmienionym szyldem – Armia Krajowa Obywatelska (Obywatelska Armia Krajowa).<\/p>\n

Z nastaniem wiosny oddzia\u0142y partyzanckie oraz patrole samoobrony przyst\u0105pi\u0142y na terenie Bia\u0142ostocczyzny do dzia\u0142a\u0144 maj\u0105cych na celu sparali\u017cowanie nowo powstaj\u0105cego aparatu w\u0142adzy komunistycznej: rozbijania posterunk\u00f3w MO, zarz\u0105d\u00f3w gminnych, likwidowania milicjant\u00f3w, funkcjonariuszy i agent\u00f3w UB oraz walki z plag\u0105 bandytyzmu. Doprowadzi\u0142o to do zjawiska dwuw\u0142adzy, w kt\u00f3rej ca\u0142y teren znalaz\u0142 si\u0119 pod kontrol\u0105 \u201ech\u0142opc\u00f3w z lasu\u0119, wyj\u0105tek stanowi\u0142a stolica wojew\u00f3dztwa i miasta powiatowe, cho\u0107 te ostatnie nie by\u0142y dla partyzant\u00f3w niezdobytymi \u201etwierdzami\u201d. Podobnie sytuacja wygl\u0105da\u0142a na terenie Rejonu \u201eD\u201d, taki kryptonim w strukturach AKO nosi\u0142 by\u0142y Inspektorat \u0141om\u017ca AK.<\/p>\n

Przygotowania i koncentracja<\/span><\/span><\/p>\n

W ostatniej dekadzie kwietnia 1945 r. J\u00f3zef Karwowski \u201eBystry\u201d, dowodz\u0105cy Narodowymi Si\u0142ami Zbrojnymi w powiecie Grajewo, powiadomi\u0142 dow\u00f3dc\u0119 Obwodu Grajewo AKO por. Franciszka Warzy\u0144skiego \u201eWawra\u201d, \u017ce planuje atak na Grajewo, rozbicie tamtejszego Powiatowego Urz\u0119du Bezpiecze\u0144stwa Publicznego i uwolnienie przetrzymywanych w nim wi\u0119\u017ani\u00f3w. O powy\u017cszym \u201eWawer\u201d zawiadomi\u0142 dow\u00f3dc\u0119 I Rejonu \u201eD\u201d mjr. Jana Tabortowskiego \u201eBruzd\u0119\u201d, prosz\u0105c go o wytyczne w tej sprawie. Ten wyrazi\u0142 zgod\u0119. Dow\u00f3dztwo NSZ zobowi\u0105za\u0142o si\u0119 do jej wykonania w ci\u0105gu sze\u015bciu dni. Okaza\u0142o si\u0119 jednak, \u017ce, z powodu zbyt szczup\u0142ych si\u0142 i \u015brodk\u00f3w, NSZ nie by\u0142y zdolne do takiej operacji. Wobec powy\u017cszego mjr Tabortowski zwo\u0142a\u0142 specjaln\u0105 odpraw\u0119. Odby\u0142a si\u0119 ona na pocz\u0105tku maja 1945 r. w zabudowaniach Dominika Obryckiego w Klimaszewnicy ko\u0142o Radzi\u0142owa. Wzi\u0119li w niej udzia\u0142 por. \u201eWawer\u201d i szef wywiadu obwodu ppor. cz.w. Zygmunt Mazurek \u201eKuba\u201d. Major \u201eBruzda\u201d zadecydowa\u0142, \u017ce zdobycie Grajewa przeprowadz\u0105 oddzia\u0142y Rejonu \u201eD\u201d.<\/p>\n

\"\"
\nPor. rez. Franciszek Warzy\u0144ski „Wawer”, od pa\u017adziernika 1944 r. do stycznia 1946 r. komendant\/przewodnik\/prezes Obwodu AK AKO WiN Grajewo (zdj\u0119cie powojenne)<\/span><\/p>\n

Szef wywiadu mia\u0142 za zadanie przeprowadzenie rozpoznania w miasteczku; sporz\u0105dzenia dok\u0142adnego planu budynk\u00f3w, kt\u00f3re mia\u0142y by\u0107 zdobyte, oraz ustalenie si\u0142 tam stacjonuj\u0105cych.
\nZa atakiem na miasteczko przemawia\u0142o kilka powa\u017cnych argument\u00f3w. Pierwszym z nich by\u0142 fakt, \u017ce nadarza\u0142a si\u0119 okazja zademonstrowania si\u0142y organizacji przed \u201ew\u0142adz\u0105 ludow\u0105”.
\nDrugi pow\u00f3d by\u0142 bardzo podobny – chodzi\u0142o o pokazanie swojej wy\u017cszo\u015bci organizacyjnej nad NSZ, tym bardziej, \u017ce stosunki mi\u0119dzy obiema organizacjami nie uk\u0142ada\u0142y si\u0119 na tym terenie zbyt dobrze, a podobna pr\u00f3ba podj\u0119ta przez NSZ zako\u0144czy\u0142a si\u0119 niepowodzeniem.
\nPrzede wszystkim jednak akcja pozwala\u0142a na uwolnienie ludzi wi\u0119zionych w aresztach PUBP i Komendy Powiatowej Milicji Obywatelskiej. Przebywali tam liczni cz\u0142onkowie AKO i NSZ. Operacja pozwala\u0142a r\u00f3wnie\u017c na czasowe sparali\u017cowanie agend \u201ew\u0142adzy ludowej\u201d w Grajewskiem.<\/p>\n

Najpewniej 6 maja 1945 r. dosz\u0142o do kolejnej odprawy, na kt\u00f3rej przedyskutowano wst\u0119pny plan operacji. Po jej zako\u0144czeniu \u201eWawer\u201d rozes\u0142a\u0142 go\u0144c\u00f3w do wyznaczonych kompanii z podpisanymi przez siebie rozkazami. Wed\u0142ug nich poszczeg\u00f3lne oddzia\u0142y mia\u0142y stawi\u0107 si\u0119 na miejscu zbi\u00f3rki z 6 na 7 maja. Punkt zborny wyznaczono w lesie ko\u0142o miejscowo\u015bci \u017bebry, niedaleko W\u0105soszy. Si\u0142y obwodu grajewskiego by\u0142y zbyt s\u0142abe do tego typu akcji, dlatego w tym samym dniu rozkazy do dow\u00f3dc\u00f3w kompanii z terenu obwodu \u0141om\u017ca rozes\u0142a\u0142 mjr Tabortowski. Oddzia\u0142y z poszczeg\u00f3lnych kompanii mia\u0142y stawi\u0107 si\u0119 jeszcze tego samego dnia w Przytu\u0142ach. Wed\u0142ug wytycznych ka\u017cda z wyznaczonych kompanii wystawi\u0107 mia\u0142a kilkunastu partyzant\u00f3w uzbrojonych w bro\u0144 paln\u0105. Ca\u0142a operacja mia\u0142a by\u0107 wykonana w pe\u0142nej tajemnicy.<\/p>\n

Zbi\u00f3rka oddzia\u0142\u00f3w obwodu \u0142om\u017cy\u0144skiego odbywa\u0142a si\u0119 do wieczora 6 maja. Wieczorem zgrupowanie licz\u0105ce ok. 100-120 partyzant\u00f3w, dowodzone przez mjr. Tabortowskiego oraz ppor. Stanis\u0142awa Marchewk\u0119 \u201eRyb\u0119\u201d, dow\u00f3dc\u0119 samoobrony Rejonu \u201eD\u201d, przemaszerowa\u0142o do lasu w pobli\u017cu \u017bebr\u00f3w. Nad ranem 7 maja na miejsce zbi\u00f3rki dotar\u0142 sztab obwodu Grajewo: por. \u201eWawer\u201d, jego drugi zast\u0119pca ppor. Antoni Kurowski \u201eOlszyna\u201d oraz przewodnicy wywiadu ppor. \u201eKuba\u201d i propagandy st. sier\u017c. J\u00f3zef Rutkowski \u201eAdam\u201d. Wszyscy partyzanci otrzymali zakaz rozchodzenia si\u0119, by\u0142o to spowodowane tym, \u017ce po pobliskich drogach porusza\u0142y si\u0119 patrole sowieckie i milicyjne, nale\u017ca\u0142o wi\u0119c zachowa\u0107 szczeg\u00f3ln\u0105 ostro\u017cno\u015b\u0107.<\/p>\n

\"\"
\nPor. cz. w. Antoni Kurowski „Olszyna”, do czerwca 1945 r. zast\u0119pca przewodnika Obwodu AKO Grajewo (zdj\u0119cie wi\u0119zienne z 1953 r.)<\/span>
<\/span>
\nPobyt w lesie \u017cebrowskim trwa\u0142 do nocy z 7 na 8 maja. R\u00f3wnocze\u015bnie przez ca\u0142y czas w Grajewie funkcjonowa\u0142a kom\u00f3rka wywiadowcza, kt\u00f3ra mia\u0142a za zadanie obserwacj\u0119 aktualnej sytuacji i przekazywanie meldunk\u00f3w. Sprawuj\u0105cy nad tym piecz\u0119 plut. Franciszek Waszkiewicz \u201eWicher\u201d wysy\u0142a\u0142 do miejsca postoju zgrupowania swoich \u0142\u0105cznik\u00f3w. Wieczorem 7 maja ca\u0142o\u015b\u0107 biwakuj\u0105ca pod \u017bebrami zosta\u0142a postawiona w stan gotowo\u015bci. Na apelu ppor. \u201eRyba\u201d odczyta\u0142 rozkaz dow\u00f3dcy zgrupowania, na jego podstawie nast\u0105pi\u0142y przydzia\u0142y kolejnych pododdzia\u0142\u00f3w do poszczeg\u00f3lnych grup uderzeniowych. Po apelu partyzanci rozpocz\u0119li przygotowania do wymarszu. Noc\u0105 przemaszerowali ok. 20 km i dotarli do miejscowo\u015bci Kolonia U\u015bcianki, gm. Bogusze, pow. Grajewo. Kwater\u0119 za\u0142o\u017cono w jedn
\nym z gospodarstw. Wioska oddalona by\u0142a od celu ataku o oko\u0142o 4,5 km w kierunku zachodnim. \u017bo\u0142nierze kwaterowali w zabudowaniach, w stodole, na podw\u00f3rzu, a sztab w mieszkaniu. Tam te\u017c odbywa\u0142y si\u0119 narady dotycz\u0105ce zbli\u017caj\u0105cej si\u0119 akcji. Przeczekano tam przez ca\u0142y dzie\u0144 8 maja, wieczorem do miejsca postoju przybyli po raz kolejny \u0142\u0105cznicy od plut. \u201eWichra\u201d. Przed wymarszem mjr \u201eBruzda\u201d zarz\u0105dzi\u0142 zbi\u00f3rk\u0119, na podw\u00f3rzu stan\u0119\u0142y poszczeg\u00f3lne pododdzia\u0142y. \u201eRyba\u201d zda\u0142 raport, dow\u00f3dca dokona\u0142 kr\u00f3tkiego przegl\u0105du pododdzia\u0142\u00f3w, po czym przem\u00f3wi\u0142 do swoich \u017co\u0142nierzy. Sens tych kilku s\u0142\u00f3w sprowadza\u0142 si\u0119 do tego, \u017ce ca\u0142y czas trwa wojna. Sowieci chc\u0105 zrobi\u0107 z Polski kolejn\u0105 republik\u0119, a oni, \u017co\u0142nierze AK, musz\u0105 pokaza\u0107 \u015bwiatu, \u017ce si\u0119 z tym nie zgadzaj\u0105.<\/p>\n

W tym samym czasie do U\u015bcianek przybyli przewodnicy przys\u0142ani przez plut. \u201eWichra\u201d. Mieli oni doprowadzi\u0107 zgrupowanie do miasta tylko sobie znanymi \u015bcie\u017ckami. Partyzanci opu\u015bcili wie\u015b ok. godz. 21, maszerowali \u0142\u0105kami, rozci\u0105gni\u0119ci \u201eg\u0119siego\u201d na przestrzeni ponad 100 m. Podczas marszu obowi\u0105zywa\u0142 zakaz prowadzenia rozm\u00f3w i palenia papieros\u00f3w. Na \u201eszpicy\u201d pod\u0105\u017ca\u0142a grupa por. \u201eWawra\u201d. Na peryferiach miasta do zasadniczej cz\u0119\u015bci do\u0142\u0105czy\u0142 pododdzia\u0142 z kompanii grajewskiej pod dow\u00f3dztwem plut. \u201eWichra\u201d oraz pododdzia\u0142 kompanii rajgrodzkiej. W sumie by\u0142o to ok. 30 partyzant\u00f3w, kt\u00f3rzy wcze\u015bniej kwaterowali w miejscowo\u015bci Koty-Rybno, w odleg\u0142o\u015bci 5 km od Grajewa, w kierunku po\u0142udniowo-wschodnim.<\/p>\n

Przydzia\u0142y<\/span><\/span><\/p>\n

G\u0142\u00f3wnym wojskowym celem akcji by\u0142o opanowanie miasta i rozbicie znajduj\u0105cych si\u0119 tam urz\u0119d\u00f3w. \u00d3wczesne Grajewo by\u0142o typowym prowincjonalnym miasteczkiem, licz\u0105cym ok. 6 tys. mieszka\u0144c\u00f3w. Jego rang\u0119 podnosi\u0142 fakt, \u017ce bieg\u0142a t\u0119dy linia kolejowa z Bia\u0142egostoku w kierunku Prus Wschodnich. Miasto stanowi\u0142o \u201eskrzy\u017cowanie\u201d dr\u00f3g, z jednej strony biegn\u0105cej od \u0141om\u017cy, a dalej przez Rajgr\u00f3d do Augustowa; z drugiej natomiast od Bia\u0142egostoku przez E\u0142k i dalej w kierunku Prus Wschodnich. By\u0142o wi\u0119c wa\u017cnym w\u0119z\u0142em komunikacyjnym w tamtym rejonie. Jego centralnym punktem by\u0142 plac Wolno\u015bci. W jego p\u00f3\u0142nocnej cz\u0119\u015bci sta\u0142 ko\u015bci\u00f3\u0142, po jego prawej stronie bieg\u0142a dzisiejsza ul. Niepodleg\u0142o\u015bci. Przy niej znajdowa\u0142 ci\u0105g budynk\u00f3w, w kt\u00f3rym, w odleg\u0142o\u015bci 60 m. od ko\u015bcio\u0142a, sta\u0142 dwupi\u0119trowy budynek b\u0119d\u0105cy siedzib\u0105 PUBP. Trudno poda\u0107 dok\u0142adn\u0105 liczb\u0119 funkcjonariuszy znajduj\u0105cych si\u0119 w nim w dniu ataku. Pewn\u0105 wskaz\u00f3wk\u0119 co do liczebno\u015bci obsady urz\u0119du stanowi meldunek przewodnika wywiadu obwodu Zygmunta Mazurka \u201eKuby\u201d z 30 kwietnia 1945 r. dotycz\u0105cy si\u0142 przeciwnika na terenie obwodu grajewskiego. Wed\u0142ug tych danych za\u0142og\u0119 urz\u0119du stanowi\u0142o 23 pracownik\u00f3w (w tym sze\u015bciu oficer\u00f3w, podoficer i 16 szeregowych). Kierownikiem urz\u0119du by\u0142 chor. Henryk Dubaniewicz. Bezpo\u015brednio przed wkroczeniem partyzant\u00f3w z miasteczka wyjecha\u0142a grupa operacyjna dowodzona przez st. sier\u017c. Janusza Wojtulewskiego (zgin\u0105\u0142 w starciu z oddzia\u0142em podziemia 26 czerwca 1945 r.). Jeden z ubowc\u00f3w twierdzi\u0142, \u017ce w chwili ataku PUBP broniony by\u0142 tylko przez siedmiu ubowc\u00f3w. M\u00f3wi\u0142 te\u017c, \u017ce wyjazd grupy operacyjnej pod dow\u00f3dztwem Wojtulewskiego by\u0142 wcze\u015bniej uzgodniony z partyzantami.
\nPrzy ul. E\u0142ckiej swoj\u0105 siedzib\u0119 mia\u0142a KP MO, wed\u0142ug cytowanego wy\u017cej meldunku liczy\u0142a ona 100 milicjant\u00f3w (dw\u00f3ch oficer\u00f3w, 16 podoficer\u00f3w i 82 szeregowych), ponadto w mie\u015bcie by\u0142a Milicja Miejska z\u0142o\u017cona z 19 ludzi (trzech podoficer\u00f3w i 16 szeregowych) i Milicja Kolejowa w sile 39 szeregowych. Dodatkowo przy ul. Kopernika znajdowa\u0142a si\u0119 siedziba sowieckiej komendantury wojennej i plac\u00f3wka NKWD, by\u0142o tam ok. 60 \u017co\u0142nierzy sowieckich.
\n\"\"
\nPpor. Stanis\u0142aw Marchewka ps. „Ryba”, dow\u00f3dca samoobrony Rejonu „D” (krypt. Inspektoratu \u0141om\u017ca).<\/span><\/span><\/p>\n

Pod wzgl\u0119dem wojskowym zgrupowanie zosta\u0142o podzielone na trzy zasadnicze grupy uderzeniowe. Pierwsza z nich pod dow\u00f3dztwem ppor. \u201eRyby\u201d mia\u0142a by\u0107 skierowana pod budynek PUBP, aby go zdoby\u0107 i uwolni\u0107 aresztowanych. W sumie liczy\u0142a ona 80 ludzi. Druga, dowodzona przez por. \u201eWawra\u201d, mia\u0142a uda\u0107 si\u0119 pod siedzib\u0119 KP MO, a jej liczebno\u015b\u0107 wynosi\u0142a 50 \u017co\u0142nierzy. Trzecia grupa mia\u0142a uda\u0107 si\u0119 pod sowieck\u0105 komendantur\u0119 wojenn\u0105, dowodzi\u0142 ni\u0105 ppor. Antoni Kurowski \u201eOlszyna\u201d. Jej zadaniem by\u0142o zablokowanie \u017co\u0142nierzy sowieckich, tak aby nie mogli udzieli\u0107 pomocy atakowanym urz\u0119dom. Zosta\u0142 r\u00f3wnie\u017c wydzielony specjalny pododdzia\u0142, kt\u00f3ry mia\u0142 zablokowa\u0107 i ubezpiecza\u0107 wszystkie drogi wylotowe z miasta. Pododdzia\u0142 sk\u0142ada\u0142 si\u0119 z \u017co\u0142nierzy miejscowej kompanii grajewskiej. Dowodzi\u0142 nim W\u0142adys\u0142aw Rzeniewicz \u201eD\u0105b\u201d, zast\u0119pca dow\u00f3dcy tej kompanii. Ponadto uzgodniono, \u017ce w momencie rozpocz\u0119cia akcji grupa \u017co\u0142nierzy pod dow\u00f3dztwem plut. \u201eWichra\u201d mia\u0142a przerwa\u0107 wszelkie po\u0142\u0105czenia telefoniczne, a sam \u201eWicher\u201d odci\u0105\u0107 dop\u0142yw pr\u0105du.<\/p>\n

Atak na Grajewo – cz\u0119\u015b\u0107 2><\/span><\/a>
\nStrona g\u0142\u00f3wna><\/a><\/span>
\n<\/span><\/span><\/p>\n

<\/div>\n","protected":false},"excerpt":{"rendered":"

\n","protected":false},"author":1,"featured_media":0,"comment_status":"open","ping_status":"open","sticky":false,"template":"","format":"standard","meta":[],"categories":[17],"tags":[],"_links":{"self":[{"href":"https:\/\/wcagowy.pl\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/posts\/806"}],"collection":[{"href":"https:\/\/wcagowy.pl\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/posts"}],"about":[{"href":"https:\/\/wcagowy.pl\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/types\/post"}],"author":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/wcagowy.pl\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/users\/1"}],"replies":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/wcagowy.pl\/index.php?rest_route=%2Fwp%2Fv2%2Fcomments&post=806"}],"version-history":[{"count":1,"href":"https:\/\/wcagowy.pl\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/posts\/806\/revisions"}],"predecessor-version":[{"id":2030,"href":"https:\/\/wcagowy.pl\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/posts\/806\/revisions\/2030"}],"wp:attachment":[{"href":"https:\/\/wcagowy.pl\/index.php?rest_route=%2Fwp%2Fv2%2Fmedia&parent=806"}],"wp:term":[{"taxonomy":"category","embeddable":true,"href":"https:\/\/wcagowy.pl\/index.php?rest_route=%2Fwp%2Fv2%2Fcategories&post=806"},{"taxonomy":"post_tag","embeddable":true,"href":"https:\/\/wcagowy.pl\/index.php?rest_route=%2Fwp%2Fv2%2Ftags&post=806"}],"curies":[{"name":"wp","href":"https:\/\/api.w.org\/{rel}","templated":true}]}}