{"id":742,"date":"2008-03-14T23:37:16","date_gmt":"2008-03-14T22:37:16","guid":{"rendered":"http:\/\/www.podziemiezbrojne.pl\/2008\/03\/14\/8222cziort-w-oczkach8221-czesc-2\/"},"modified":"2019-08-20T10:14:56","modified_gmt":"2019-08-20T08:14:56","slug":"8222cziort-w-oczkach8221-czesc-2","status":"publish","type":"post","link":"https:\/\/wcagowy.pl\/?p=742","title":{"rendered":"„Cziort w oczkach” – cz\u0119\u015b\u0107 2"},"content":{"rendered":"

Do najwi\u0119kszej tragedii na Nowogr\u00f3dczy\u017anie dosz\u0142o 9 maja 1943 r. w Nalibokach, gdy partyzanci z Brygady im. Stalina i \u017cydowskiego oddzia\u0142u Tewje Bielskiego, pod pozorem likwidacji miejscowej samoobrony zorganizowanej pod przymusem przez Niemc\u00f3w z miejscowej ludno\u015bci, zamordowali 128 os\u00f3b<\/a><\/span>. Zaznaczy\u0107 nale\u017cy, \u017ce dow\u00f3dztwo sowieckie doskonale si\u0119 orientowa\u0142o, i\u017c znaczna cz\u0119\u015b\u0107 \u201esamoochowc\u00f3w\u201d by\u0142a cz\u0142onkami konspiracji polskiej i zamierza\u0142a wkr\u00f3tce wyj\u015b\u0107 z broni\u0105 do lasu.
\n\"\"
\nTewje Bielski, <\/span><\/span>dow\u00f3dca \u017cydowskiego oddzia\u0142u, kt\u00f3ry wsp\u00f3lnie z sowieck\u0105 partyzantk\u0105 dokona\u0142 masakry mieszka\u0144c\u00f3w Nalibok\u00f3w. <\/span><\/span><\/p>\n

Z rozmowy, kt\u00f3r\u0105 Wac\u0142aw Nowicki przeprowadzi\u0142 ju\u017c po wojnie z jednym z dow\u00f3dc\u00f3w nalibockiej samoochowy Eugeniuszem Klimowiczem wynika, i\u017c w kwietniu 1943 r. dosz\u0142o do spotkania przedstawicieli tej samoobrony z partyzantk\u0105 sowieck\u0105. Sowieci proponowali pozorowane rozbicie samoochowy, a nast\u0119pnie, po z\u0142o\u017ceniu przysi\u0119gi, wcielenie jej cz\u0142onk\u00f3w do partyzanckich oddzia\u0142\u00f3w radzieckich. Polacy przyj\u0119li tylko warunek pierwszy, proponuj\u0105c przeprowadzenie akcji o \u015bwicie 3 maja. Natomiast zdecydowanie odm\u00f3wili z\u0142o\u017cenia przysi\u0119go i przyst\u0105pienia do jawnej walki z Niemcami pod dow\u00f3dztwem sowieckim. St\u0105d masakr\u0119 w Nalibokach mo\u017cna potraktowa\u0107 jako dzia\u0142anie dow\u00f3dztwa partyzantki sowieckiej wyra\u017anie skierowane na rozbicie miejscowej konspiracji AK. Eugeniusz Klimowicz, oficer AK i dow\u00f3dca miejscowej samoobrony zasiad\u0142 po wojnie w komunistycznej Polsce na \u0142awie oskar\u017conych. Poniewa\u017c podczas masakry w Nalibokach broni\u0105cy si\u0119 rozpaczliwie Polacy zastrzelili kilku napastnik\u00f3w, zosta\u0142 on oskar\u017cony przez komunistyczn\u0105 prokuratur\u0119 o \u201czamordowanie radzieckich partyzant\u00f3w\u201d<\/span>. Jako zbrodniarza faszystowsko-hitlerowskiego skazano go w 1951 roku na kar\u0119 \u015bmierci, zamienion\u0105 na do\u017cywocie. Wyrok zosta\u0142 uchylony w 1957 roku.
\nWac\u0142aw Nowicki, kt\u00f3ry 8 maja 1943 roku mia\u0142 18 lat tak opowiada o tamtej tragedii:
\nBy\u0142a 4.30, mo\u017ce 5 w nocy. Obudzi\u0142 mnie pot\u0119\u017cny huk. D\u0142uga seria z karabinu maszynowego posz\u0142a po cha\u0142upie. Kule przebi\u0142y na wylot belki i przelecia\u0142y nad naszymi \u0142\u00f3\u017ckami. Pocisk utkwi\u0142 w \u015bcianie, kilka centymetr\u00f3w nad moj\u0105 g\u0142ow\u0105. Us\u0142ysza\u0142em wrzaski. Zabarykadowali\u015bmy si\u0119 w domu, ale napastnicy pobiegli dalej, w stron\u0119 centrum Nalibok\u00f3w. To nas uratowa\u0142o.<\/em><\/p>\n

Wkr\u00f3tce Nowiccy, kt\u00f3rzy mieszkali na obrze\u017cach miasteczka, zobaczyli przez okno pierwsze p\u0142omienie. Z pobli\u017ca dobiega\u0142a g\u0119sta kanonada. Do pogr\u0105\u017conych we \u015bnie Nalibok\u00f3w wdarli si\u0119 sowieccy partyzanci. Oko\u0142o 120-150 uzbrojonych ludzi.
\nSzli przed siebie, wpadali do cha\u0142up. Ka\u017cdego, kogo napotkali na swojej drodze, zabijali z zimn\u0105 krwi\u0105. Dla nikogo nie by\u0142o lito\u015bci<\/em><\/span> – opowiada inny \u015bwiadek wydarze\u0144, obecnie 83-letni Wac\u0142aw Chilicki.<\/p>\n

Boles\u0142aw Chmara mia\u0142 w\u00f3wczas 15 lat:
\nWywo\u0142ali mojego starszego o trzy lata brata na ganek. Wyszed\u0142. W\u015br\u00f3d nich by\u0142a kobieta. Podnios\u0142a karabin i trafi\u0142a go prosto w pier\u015b. To by\u0142a rozrywaj\u0105ca kula dum-dum. Wyrwa\u0142o mu ca\u0142e rami\u0119. Ona wzruszy\u0142a ramionami, odwr\u00f3ci\u0142a si\u0119 na pi\u0119cie i poszli dalej. Zrabowali, co si\u0119 da\u0142o, a cha\u0142up\u0119 pu\u015bcili z dymem<\/em>.<\/span><\/p>\n

Zamordowano w\u00f3wczas g\u0142\u00f3wnie m\u0119\u017cczyzn i wyrostk\u00f3w. Ale r\u00f3wnie\u017c 10-letnie dziecko i kilka kobiet. Jedna z nich zgin\u0119\u0142a, broni\u0105c trzech syn\u00f3w. W kilku przypadkach zabito po siedmiu, o\u015bmiu cz\u0142onk\u00f3w jednej rodziny. Cz\u0119\u015b\u0107 ludzi zgin\u0119\u0142a w \u0142\u00f3\u017ckach, cz\u0119\u015b\u0107 wyprowadzono na podw\u00f3rza i rozstrzelano po kilkunastu, w zbiorowych egzekucjach. Od pocisk\u00f3w zapalaj\u0105cych zaj\u0119\u0142o si\u0119 kilka cha\u0142up. Spalono ko\u015bcieln\u0105 wie\u017c\u0119, poczt\u0119, remiz\u0119. Zrabowano du\u017c\u0105 ilo\u015b\u0107 jedzenia, koni, byd\u0142a.
\n\u201eTo, co zobaczyli\u015bmy, gdy odeszli partyzanci, przechodzi\u0142o ludzkie poj\u0119cie. Wypalone budynki. Stosy trup\u00f3w. G\u0142\u00f3wnie rany postrza\u0142owe, porozbijane g\u0142owy, wytrzeszczone w przera\u017ceniu, martwe oczy. W\u015br\u00f3d zabitych dojrza\u0142em szkolnego koleg\u0119\u2026 Dla m\u0142odego ch\u0142opaka, jakim w\u00f3wczas by\u0142em, to by\u0142 prawdziwy szok. Nie zapomn\u0119 tego widoku do ko\u0144ca \u017cycia\u201d<\/span> – opowiada Wac\u0142aw Nowicki.
\nMieszka\u0144cy Nalibok\u00f3w, kt\u00f3rzy prze\u017cyli, nie maj\u0105 w\u0105tpliwo\u015bci, \u017ce w sowieckim oddziale, kt\u00f3ry dokona\u0142 masakry, du\u017ca cz\u0119\u015b\u0107 partyzant\u00f3w pochodzi\u0142a z dzia\u0142aj\u0105cego w s\u0105siedniej Puszczy Nalibockiej \u017cydowskiego oddzia\u0142u Tewje Bielskiego.<\/p>\n

\u201eTo \u017bydzi, kt\u00f3rzy przed wojn\u0105 mieszkali w\u015br\u00f3d nas, brylowali w\u015br\u00f3d napastnik\u00f3w. Doskonale wiedzieli, kto, gdzie mieszka, kto jest kim\u201d<\/span> – wspomina Nowicki.
\n\u201eTo by\u0142a banda zwyrodnia\u0142ych bandyt\u00f3w, a nie \u017cadni partyzanci. Ich g\u0142\u00f3wnym zaj\u0119ciem by\u0142y grabie\u017ce i mordy. Bardzo cz\u0119sto dopuszczali si\u0119 r\u00f3wnie\u017c gwa\u0142t\u00f3w. Zgwa\u0142cili jedn\u0105 z moich s\u0105siadek. Ojcu, kt\u00f3remu pod pistoletem kazali na to patrze\u0107, powiedzieli: \u201cNie martwcie si\u0119, po wojnie przyjdziemy i si\u0119 o\u017cenimy\u201d. Brata mojego ojca chrzestnego Antoniego Kor\u017cenk\u0119 zastrzelili podczas napadu, jak nie chcia\u0142 odda\u0107 im swoich koni\u201d <\/span>– opowiada dalej Wac\u0142aw Nowicki.
\n\"\"
\n\u017bydowscy „partyzanci” z grupy Tewje Bielskiego, sprawcy masakry w Nalibokach.<\/span><\/span><\/p>\n

Mieszka\u0144c\u00f3w Nalibok\u00f3w, kt\u00f3rym uda\u0142o si\u0119 prze\u017cy\u0107 sowieck\u0105 pacyfikacj\u0119, wkr\u00f3tce dotkn\u0119\u0142a kolejna tragedia. 6 sierpnia 1943 roku do miasteczka wkroczy\u0142y niemieckie oddzia\u0142y prowadz\u0105ce w Puszczy Nalibockiej operacj\u0119 antypartyzanck\u0105 pod kryptonimem \u201cHermann\u201d. Ludno\u015b\u0107 zosta\u0142a wymordowana lub wywieziona na roboty do Rzeszy, a wszystkie – ocala\u0142e po pierwszej pacyfikacji – zabudowania spalone i zr\u00f3wnane z ziemi\u0105.<\/p>\n

Sytuacja, kt\u00f3ra si\u0119 wytworzy\u0142a w 1943 r. na Nowogr\u00f3dczy\u017anie zmusi\u0142a dow\u00f3dztwo AK do podj\u0119cia odpowiednich \u015brodk\u00f3w maj\u0105cych na celu obron\u0119 miejscowej ludno\u015bci i w\u0142asnych szereg\u00f3w przed wrog\u0105 akcj\u0105 partyzantki sowieckiej. W\u0142a\u015bnie wtedy przy\u015bpieszono organizacj\u0119 samoobrony i w\u0142asnych oddzia\u0142\u00f3w partyzanckich. Jednym z pierwszych by\u0142y oddzia\u0142y samoobrony sier\u017c. W\u0142adys\u0142awa Miszczuka \u201eStryja\u201d i plut. pchor. Czes\u0142awa Zaj\u0105czkowskiego \u201eRagnera\u201d, z kt\u00f3rych w maju 1943 r. Komenda Okr\u0119gu utworzy\u0142a oddzia\u0142 nr 312. Pocz\u0105tkowo dzia\u0142ano do\u015b\u0107 ostro\u017cnie. Oddzia\u0142 sp\u0119dza\u0142 dzie\u0144 w stodo\u0142ach, a w nocy wychodzi\u0142 na akcje, zasadzki i patrole. Si\u0142ami cz\u0142onk\u00f3w konspiracji zorganizowano nocne warty we wsiach powiatu lidzkiego. Dzia\u0142ania zbrojne przeciwko rabuj\u0105cym partyzantom sowieckim podj\u0119\u0142y plac\u00f3wki terenowe w obwodzie Iwje-Juraciszki. Wywiad oddzia\u0142u im. Czapajewa na prze\u0142omie kwietnia i maja 1943 r. donosi\u0142, \u017ce w oznaczonym terenie:
\n\u201e[…] zjawi\u0142y si\u0119 niedu\u017ce grupy partyzant\u00f3w polskich, kt\u00f3re poluj\u0105 na partyzant\u00f3w [sowieckich]. We wsi Izabelin jeden partyzant [sowiecki] zosta\u0142 zabity, a drugi ranny. W pobli\u017cu wsi Traby, wed\u0142ug opowiada\u0144 ch\u0142op\u00f3w, zosta\u0142o zamordowanych kilka os\u00f3b aktywnie pomagaj\u0105cym partyzantom [sowieckim].\u201d<\/span><\/p>\n

Przeciwko bolszewickim grupom rabunkowym wyst\u0105pi\u0142y r\u00f3wnie\u017c oddzia\u0142y nr 301 i 314. W okresie maj-czerwiec 1943 r. jednostki partyzanckie Okr\u0119gu Nowogr\u00f3dzkiego AK stoczy\u0142y dziesi\u0119\u0107 potyczek z oddzia\u0142ami Zgrupowania Baranowickiego, wyst\u0119puj\u0105c przewa\u017cnie w obronie ludno\u015bci miejscowej. Potwierdza to \u201eHistoria oddzia\u0142u \u2033Iskra\u2033 Brygady im. Kirowa\u201d<\/span>, w kt\u00f3rej czytamy, \u017ce \u201e[…] pocz\u0105t
\nkowo z \u017cywno\u015bci\u0105 nie by\u0142o k\u0142opot\u00f3w […]. Ale po zjawieniu si\u0119 w rejonie dzia\u0142ania band bia\u0142opolskich […] z zaopatrzeniem w \u017cywno\u015b\u0107 powsta\u0142y problemy, gdy\u017c \u017cywno\u015b\u0107 zdobywali\u015bmy cz\u0119sto w walce zbrojnej […].\u201d
\n\"\"
\nPpor. Czes\u0142aw Zaj\u0105czkowski „Ragner” z \u017con\u0105.<\/span><\/span><\/p>\n

24 czerwca 1943 r., w rozmowie z cz\u0142onkami Brzeskiego Komitetu Antyfaszystowskiego Biuro KC KP(b)B zabroni\u0142o aktywowi organizacji nawi\u0105zywania \u0142\u0105czno\u015bci z polskimi grupami nacjonalistycznymi. Przybywaj\u0105cych na rozmowy przedstawicieli nacjonalist\u00f3w polskich polecono porywa\u0107 i samolotem dostarcza\u0107 do Moskwy, a organizacje polskie \u2013 wykrywa\u0107 i wszelkimi sposobami wystawia\u0107 na uderzenie Niemc\u00f3w. Nakazywano nie przebiera\u0107 w \u015brodkach walki, przestrzegaj\u0105c jednak \u015bci\u015ble zasad konspiracji, tak by prowadzone dzia\u0142ania w \u017caden spos\u00f3b nie wskazywa\u0142y bezpo\u015brednio na partyzantk\u0119 sowieck\u0105. W stenogramie z posiedzenia Biura KC KP(b)B z 24 czerwca 1943 r. zanotowano: \u201e[…] Na pewno trzeba b\u0119dzie postawi\u0107 problem rozbrojenia polskich patriot\u00f3w nacjonalistycznych (sic!) i zdemaskowania ich jako agent\u00f3w Sikorskiego i zdrajc\u00f3w narodu polskiego […].\u201d<\/span><\/p>\n

W ko\u0144cu czerwca 1943 r. \u201eRagner\u201d podj\u0105\u0142 dzia\u0142ania przeciwko siatce informacyjno-wywiadowczej partyzantki sowieckiej. Jeszcze w tym samym miesi\u0105cu szef sztabu Brygady Leninowskiej t\u0142umaczy\u0142 brak wiadomo\u015bci o przewozach kolejowych likwidacj\u0105 trzech informator\u00f3w.
\nW okresie od lipca do listopada 1943 r., oddzia\u0142y sowieckie nie podejmowa\u0142y wi\u0119kszych akcji zbrojnych przeciwko jednostkom polskim. Po fiasku pertraktacji Komendy Okr\u0119gu z sowietami, strona polska wykazywa\u0142a wi\u0119ksz\u0105 aktywno\u015b\u0107. Oddzia\u0142 \u201eRagnera\u201d rozpocz\u0105\u0142 dzia\u0142ania zmierzaj\u0105ce do obsadzenia prawego brzegu Niemna. R\u00f3wnolegle z tym przyst\u0105piono do oczyszczania kontrolowanego terenu z agentury sowieckiej i niemieckiej. Pochodz\u0105cy prawdopodobnie z sierpnia meldunek Komendy Okr\u0119gu Nowogr\u00f3dzkiego AK podaje, \u017ce \u201e[…] oddzia\u0142 312 [\u201eRagnera\u201d] w lipcu wykona\u0142 du\u017co wypad\u00f3w i zasadzek na bandy sowieckie z bardzo dobrym wynikiem. Og\u00f3lnie bior\u0105c w miesi\u0105cu czerwcu i lipcu oddzia\u0142 zniszczy\u0142 ponad 100 partyzant\u00f3w sowieckich […].\u201d<\/span><\/p>\n

Dzia\u0142ania zbrojne mia\u0142y niekiedy charakter \u201eczyszczenia\u201d terenu. W Orli Batalion Zanieme\u0144ski AK przeprowadzi\u0142 akcj\u0119 represyjn\u0105 w stosunku do os\u00f3b wsp\u00f3\u0142pracuj\u0105cych i popieraj\u0105cych partyzant\u00f3w sowieckich. W odwecie za strzelanie przez mieszka\u0144c\u00f3w do Polak\u00f3w spalono 5 zabudowa\u0144 gospodarskich Bia\u0142orusin\u00f3w w Orli i zastrzelono 13 os\u00f3b. Kilka tygodni p\u00f3\u017aniej zlikwidowano 16 os\u00f3b wsp\u00f3\u0142pracuj\u0105cych z partyzantami sowieckimi i Niemcami, kt\u00f3rzy \u2013 jak pisano w meldunku – \u201eostatnio przejawiali wybitnie szkodliw\u0105 i w wysokim stopniu niebezpieczn\u0105 akcj\u0119 w stosunku do miejscowego spo\u0142ecze\u0144stwa polskiego.\u201d<\/span>
\n18 sierpnia 1943 r. we wsi Dokudowo odzia\u0142 \u201eRagnera\u201d stoczy\u0142 potyczk\u0119 z sowieckim oddzia\u0142em partyzanckim. Straty nieprzyjaciela: 1 zabity.<\/p>\n

W sierpniu 1943 r. Niemcy rozpocz\u0119li du\u017ce akcje przeciwpartyzanckie. Ruchy niemieckich jednostek pacyfikacyjnych zagrozi\u0142y swobodzie operacyjnej oddzia\u0142\u00f3w polskich. Wobec niebezpiecze\u0144stwa osaczenia i przyci\u015bni\u0119cia Batalionu Zanieme\u0144skiego AK do Niemna, co grozi\u0142o jego zag\u0142ad\u0105, podj\u0119to decyzj\u0119 o odskoku na p\u00f3\u0142noc i marszu w kierunku Puszczy Rudnickiej, podczas kt\u00f3rego stoczono kilka potyczek z Niemcami, jak r\u00f3wnie\u017c z sowietami. Wskutek koncentracji znacznych si\u0142 niemieckich postanowiono wr\u00f3ci\u0107 na stare miejsce postoju. Trasa powrotu prowadzi\u0142a przez cz\u0119\u015b\u0107 powiatu lidzkiego, stanowi\u0105cego teren operacyjny Brygady im. Kirowa. Meldunek dow\u00f3dztwa Brygady Kirowskiej podawa\u0142:
\n\u201eInformujemy, \u017ce w rejonie mp. Brygady im. Kirowa obecnie skoncentrowa\u0142o sie oko\u0142o trzech grup w liczbie oko\u0142o 700 ludzi pod nazw\u0105 \u2033Nadnieme\u0144scy partyzanci\u2033. […] Te bia\u0142e bandy maj\u0105 zadanie jednocze\u015bnie z Niemcami zniszczy\u0107 i nasze oddzia\u0142y partyzant\u00f3w sowieckich. […] 19 wrze\u015bnia banda bia\u0142opolska pod dow\u00f3dztwem por. \u201eWagnera\u201d [powinno by\u0107 \u201eRagnera\u201d] znajdowa\u0142a sie w mp. Oddzia\u0142u \u2033Iskra\u2033 (Dokudowo rej. lidzki) przy czym zosta\u0142o zabitych czterech partyzant\u00f3w z oddzia\u0142u \u2033Iskra\u2033. Jednocze\u015bnie wystosowano ultimatum o podporz\u0105dkowaniu si\u0119 oddzia\u0142u partyzantom bia\u0142opolskim […].\u201d<\/span>
\nWi\u0119cej o tre\u015bci tego ultimatum pisa\u0142 gen. \u201eP\u0142aton\u201d w depeszy do BSzRP z 4 listopada 1943 r.: \u201eNowogr\u00f3dzka organizacja podziemna przes\u0142a\u0142a list podpisany przez \u201eWagnera\u201d [powinno by\u0107 \u201eRagnera\u201d], gdzie jest napisane, \u017ce \u2033sowieckie oddzia\u0142y partyzanckie s\u0105 traktowane jak oddzia\u0142y okupacyjne, kt\u00f3re powinny wycofa\u0107 si\u0119 z obwod\u00f3w zachodnich. W przeciwnym wypadku czeka was smutny los […].\u201d<\/span>
\n\"\"
\nPogrzeb \u017co\u0142nierzy IV batalionu 77 pp AK, poleg\u0142ych 18 maja 1944 r. w Olch\u00f3wce w walce z partyzantk\u0105 sowieck\u0105.<\/span><\/span><\/p>\n

W listopadzie 1943 r. na Nowogr\u00f3dczy\u017anie zjawi\u0142a si\u0119 nowa sowiecka jednostka partyzancka, sk\u0142adaj\u0105ca si\u0119 z oddzia\u0142\u00f3w ze Wschodniej Bia\u0142orusi \u2013 Zgrupowanie Bia\u0142ostockie, kt\u00f3re mia\u0142o dotrze\u0107 na teren Bia\u0142ostocczyzny i tam prowadzi\u0107 walk\u0119 partyzanck\u0105. W czasie rajdu partyzanci ci \u201ews\u0142awili si\u0119\u201d rabunkami o niespotykanej dotychczas na Nowogr\u00f3dczy\u017anie skali, co potwierdzaj\u0105 r\u00f3wnie\u017c \u017ar\u00f3d\u0142a sowieckie. 19 listopada blisko 800 sowiet\u00f3w zaatakowa\u0142o we wsi Buci\u0142y pluton ppor. Jana Wasiewicza \u201eLwa\u201d, kt\u00f3ry po ok. 40-minutowej walce musia\u0142 si\u0119 wycofa\u0107 do Mociewicz, gdzie przeprawy na Niemnie broni\u0142y dwie kompanie UBK [Uderzeniowe Bataliony Kadrowe] i kompania szczuczy\u0144ska. Po ponad godzinnej walce, wskutek ogromnej przewagi nieprzyjaciela, jednostki polskie wycofa\u0142y si\u0119. Zgrupowanie Bia\u0142ostockie rozpocz\u0119\u0142o przepraw\u0119 , kt\u00f3ra trwa\u0142a do godziny 21:00. P\u00f3\u017anym wieczorem tyln\u0105 stra\u017c sowiet\u00f3w zaskoczy\u0142 i rozbi\u0142 oddzia\u0142 ppor. \u201eRagnera\u201d. By\u0142a to najwi\u0119ksza bitwa stoczona przez akowskie i sowieckie jednostki partyzanckie na Nowogr\u00f3dczy\u017anie pod koniec 1943 r. Zgin\u0119\u0142o ok. 200 partyzant\u00f3w sowieckich, natomiast straty polskie wynosi\u0142y 2 zabitych i 4 rannych. Dane sowieckie znacznie zani\u017caj\u0105 swoje straty. W sumie w okresie od lipca do listopada 1943 r. oddzia\u0142y sowieckie stoczy\u0142y ponad 25 walk i potyczek z oddzia\u0142ami partyzanckimi Okr\u0119gu Nowogr\u00f3dzkiego Armii Krajowej.<\/p>\n

\u201eCziort w oczkach\u201d – cz\u0119\u015b\u0107 3><\/a>
\nStrona g\u0142\u00f3wna><\/a><\/span><\/p>\n

<\/div>\n","protected":false},"excerpt":{"rendered":"

Do \n","protected":false},"author":1,"featured_media":0,"comment_status":"open","ping_status":"open","sticky":false,"template":"","format":"standard","meta":[],"categories":[29],"tags":[],"_links":{"self":[{"href":"https:\/\/wcagowy.pl\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/posts\/742"}],"collection":[{"href":"https:\/\/wcagowy.pl\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/posts"}],"about":[{"href":"https:\/\/wcagowy.pl\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/types\/post"}],"author":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/wcagowy.pl\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/users\/1"}],"replies":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/wcagowy.pl\/index.php?rest_route=%2Fwp%2Fv2%2Fcomments&post=742"}],"version-history":[{"count":5,"href":"https:\/\/wcagowy.pl\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/posts\/742\/revisions"}],"predecessor-version":[{"id":1591,"href":"https:\/\/wcagowy.pl\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/posts\/742\/revisions\/1591"}],"wp:attachment":[{"href":"https:\/\/wcagowy.pl\/index.php?rest_route=%2Fwp%2Fv2%2Fmedia&parent=742"}],"wp:term":[{"taxonomy":"category","embeddable":true,"href":"https:\/\/wcagowy.pl\/index.php?rest_route=%2Fwp%2Fv2%2Fcategories&post=742"},{"taxonomy":"post_tag","embeddable":true,"href":"https:\/\/wcagowy.pl\/index.php?rest_route=%2Fwp%2Fv2%2Ftags&post=742"}],"curies":[{"name":"wp","href":"https:\/\/api.w.org\/{rel}","templated":true}]}}