{"id":723,"date":"2008-05-21T00:19:32","date_gmt":"2008-05-20T22:19:32","guid":{"rendered":"http:\/\/www.podziemiezbrojne.pl\/2008\/05\/21\/smierc-kapitana-8222uskoka8221-czesc-3\/"},"modified":"2019-10-15T08:42:05","modified_gmt":"2019-10-15T06:42:05","slug":"smierc-kapitana-8222uskoka8221-czesc-3","status":"publish","type":"post","link":"https:\/\/wcagowy.pl\/?p=723","title":{"rendered":"\u015amier\u0107 kapitana „Uskoka” – cz\u0119\u015b\u0107 3"},"content":{"rendered":"

Przes\u0142uchane na t\u0119 okoliczno\u015b\u0107 kobiety zezna\u0142y, \u017ce \u201eUskok\u201d jeszcze nie spo\u017cywa\u0142 kolacji. Jego wieczorny posi\u0142ek ogranicza\u0142 si\u0119 zazwyczaj tylko do mlecznej kawy, kt\u00f3r\u0105 dostarczano mu do stodo\u0142y albo bezpo\u015brednio do bunkra. Uzyskane informacje dawa\u0142y funkcjonariuszom UB-KBW nadziej\u0119 na uj\u0119cie \u201eUskoka\u201d \u017cywcem. Natychmiast przygotowano kaw\u0119 do kt\u00f3rej wsypano \u015brodek usypiaj\u0105cy. Do bunkra mia\u0142a j\u0105 dostarczy\u0107 Irena Dybkowska. Przedtem zosta\u0142a odpowiednio \u201epoinstruowana\u201d na temat zachowania przez funkcjonariuszy:
\n\u201eOdchylasz te trzy deski, co maskuj\u0105 w\u0142az do bunkra. Po obydwu twoich stronach b\u0119dziemy sta\u0107 z broni\u0105 gotow\u0105 do strza\u0142u. Pami\u0119taj: bez \u017cadnych kawa\u0142\u00f3w, ostrze\u017ce\u0144 dla \u201eUskoka\u201d! Wywo\u0142asz \u201eUskoka\u201d, podasz mu t\u0119 kaw\u0119. I ani s\u0142owa o tym, co dzieje si\u0119 na wierzchu! Zrozumia\u0142a\u015b? Jedno s\u0142owo, a \u0142eb podziurawimy ci kulami!\u201d<\/span>.<\/span>1<\/sup><\/p>\n

Pomimo ca\u0142ej grozy sytuacji dziewczyna zachowa\u0142a zimn\u0105 krew. Po uchyleniu deski zapolnicy, kt\u00f3re maskowa\u0142y w\u0142az do bunkra, powiedzia\u0142a: \u201ePrzynios\u0142am panu kaw\u0119\u201d<\/span>. Dybkowska ostrzeg\u0142a tym samym \u201eUskoka\u201d o gro\u017c\u0105cym niebezpiecze\u0144stwie, bowiem obie siostry zwraca\u0142y si\u0119 do niego zwyczajowo \u201ewujku\u201d. Bro\u0144ski szybko zrozumia\u0142 gr\u0119 s\u0142\u00f3w (mia\u0142 zapyta\u0107: \u201eIrenko! Jest \u017ale?\u201d<\/span>) i zamkn\u0105\u0142 wewn\u0119trzn\u0105 klap\u0119 bunkra.
\nTrudno jednoznacznie stwierdzi\u0107 w kt\u00f3rym momencie cz\u0142onkowie ob\u0142awy doszli do wniosku, \u017ce \u201eUskok\u201d wie o obecno\u015bci \u017co\u0142nierzy w zabudowaniach Lisowskich. Niemal z ca\u0142\u0105 pewno\u015bci\u0105 nie zdawali sobie sprawy, \u017ce Dybkowska ostrzeg\u0142a Bro\u0144skiego. W ci\u0105gu nocy bowiem trzykrotnie doprowadzano j\u0105 pod broni\u0105 pod w\u0142az bunkra, by sprawdzi\u0142a czy \u015brodek nasenny by\u0142 skuteczny, lecz za ka\u017cdym razem \u201eUskok\u201d odpowiada\u0142 na jej wezwania.
\n\"\"
\nKpt. Zdzis\u0142aw Bro\u0144ski „Uskok”, lipiec 1947 r.<\/span><\/span><\/p>\n

Nie jest te\u017c do ko\u0144ca jasne jakie dalsze dzia\u0142ania (poza pr\u00f3b\u0105 podania \u015brodka usypiaj\u0105cego) podj\u0119to przed \u015bwitem 21 maja. Wed\u0142ug Henryka Paj\u0105ka, kt\u00f3ry opiera\u0142 si\u0119 na relacjach si\u00f3str Dybkowskich, funkcjonariusze UB-KBW starali si\u0119 wykorzysta\u0107 ca\u0142y wachlarz metod by schwyta\u0107 \u201eUskoka\u201d \u017cywcem. Pocz\u0105tkowo pr\u00f3bowano wykorzysta\u0107 \u201eBabinicza\u201d jako emisariusza, by przem\u00f3wi\u0142 swemu dow\u00f3dcy \u201edo rozs\u0105dku\u201d, a gdy ta pr\u00f3ba zawiod\u0142a, postanowiono zala\u0107 bunkier wod\u0105 (sprowadzeni na miejsce akcji stra\u017cacy mieli odm\u00f3wi\u0107 wykonania zadania). Niestety trudno zweryfikowa\u0107 te informacje, gdy\u017c w raportach szefa WUBP w Lublinie, dotycz\u0105cych likwidacji \u201eUskoka\u201d, brak o nich wzmianki.<\/p>\n

Ostatecznie oko\u0142o godziny 5:00 przyst\u0105piono do akcji. Do stodo\u0142y wesz\u0142a grupa szturmowa, by dosta\u0107 si\u0119 do zablokowanego otworu bunkra. \u201eUskok\u201d odpowiedzia\u0142 strza\u0142ami, jednocze\u015bnie pytaj\u0105c: \u201eKto jest?\u201d<\/span>.2<\/sup>
\nNa \u017c\u0105danie by si\u0119 podda\u0142, Bro\u0144ski zacz\u0105\u0142 zwleka\u0107 z odpowiedzi\u0105, prowadz\u0105c ogie\u0144 z pistoletu i rzucaj\u0105c granaty (by\u0107 mo\u017ce w\u00f3wczas wykorzystano \u201eBabinicza\u201d jako emisariusza, kt\u00f3ry mia\u0142by odwr\u00f3ci\u0107 uwag\u0119 \u201eUskoka\u201d od dzia\u0142a\u0144 \u017co\u0142nierzy KBW). Szturm zako\u0144czy\u0142 si\u0119 niepowodzeniem.<\/p>\n

Oko\u0142o godziny 7:00 cz\u0142onkowie ob\u0142awy us\u0142yszeli siln\u0105 detonacj\u0119 w bunkrze. Funkcjonariusze zacz\u0119li natychmiast nawo\u0142ywa\u0107 Bro\u0144skiego, lecz z wn\u0119trza kryj\u00f3wki nikt nie odpowiada\u0142. Wobec braku pewno\u015bci czy \u201eUskok\u201d \u017cyje, postanowiono przez podkopanie z zewn\u0105trz do stodo\u0142y wysadzi\u0107 \u015bcian\u0119 trotylem, by dosta\u0107 si\u0119 do wn\u0119trza bunkra. O godzinie 9:00 wysadzono \u015bcian\u0119 i odnaleziono zmasakrowane cia\u0142o. Bro\u0144ski le\u017ca\u0142 na ziemi bez g\u0142owy i prawej r\u0119ki, z czego wynika\u0142o, \u017ce pope\u0142ni\u0142 samob\u00f3jstwo, detonuj\u0105c granat.
\nW bunkrze znaleziono m.in. 31 sztuk broni (ogl\u0119dziny wykaza\u0142y, \u017ce wszystkie by\u0142y sprawne), kilkaset sztuk amunicji karabinowej i pistoletowej, radioodbiornik \u201ePhilips\u201d, radiostacj\u0119 niemieck\u0105 oraz walizk\u0119 z r\u00f3\u017cnymi dokumentami. W tej ostatniej znajdowa\u0142y si\u0119 zapiski \u201eUskoka\u201d i \u201e\u017belaznego\u201d.
\nZ domu sprowadzono aresztowane kobiety i \u201eBabinicza\u201d, celem identyfikacji zw\u0142ok. Wszyscy potwierdzili, \u017ce krwawe szcz\u0105tki, to cia\u0142o \u201eUskoka\u201d (ostateczne w\u0105tpliwo\u015bci rozwia\u0142 \u201eBabinicz\u201d wskazuj\u0105c na postrza\u0142 w kolano, jaki dwa lata wcze\u015bniej otrzyma\u0142 jego dow\u00f3dca).3 <\/sup>Zw\u0142oki za\u0142adowano na ci\u0119\u017car\u00f3wk\u0119 i wywieziono w nieznanym kierunku. Miejsce poch\u00f3wku \u201eUskoka\u201d pozostaje nieznane.<\/p>\n

Ob\u0142aw\u0119 zwini\u0119to oko\u0142o po\u0142udnia. Zaraz po jej zako\u0144czeniu funkcjonariusze UB aresztowali Katarzyn\u0119 Lisowsk\u0105. Wyrokiem WSR w Lublinie z dn. 21 stycznia 1950 r. zosta\u0142a skazana na 10 miesi\u0119cy wi\u0119zienia i przepadek mienia, mimo opinii bieg\u0142ego o zaburzeniach psychicznych. Ostatecznie zwolniono j\u0105 21 lipca 1950 r. Jej wnuczki zosta\u0142y aresztowane 28 maja 1949 r. Irena Dybkowska zosta\u0142a skazana przez WSR w Lublinie w dn. 15 listopada 1949 r. na 5 lat wi\u0119zienia. 2 stycznia 1953 r. ten sam s\u0105d z\u0142agodzi\u0142 jej wyrok do 2 lat i 6 miesi\u0119cy pozbawienia wolno\u015bci (cztery dni p\u00f3\u017aniej zosta\u0142a zwolniona).
\nHelena Dybkowska wyrokiem WSR w Lublinie z dn. 15 listopada 1949 r. zosta\u0142a skazana na 8 lat wi\u0119zienia. 3 lipca 1953 r. kar\u0119 zmniejszono do 5 lat i 4 miesi\u0119cy. Wyrokiem WSR w Lublinie z 15 pa\u017adziernika 1953 r. zosta\u0142a zwolniona warunkowo (wi\u0119zienie w Fordonie opu\u015bci\u0142a pi\u0119\u0107 dni p\u00f3\u017aniej).<\/p>\n

W\u0142a\u015bciciel gospodarstwa – Mieczys\u0142aw Lisowski \u201e\u017bagiel\u201d \u2013 w dn. 20 maja 1949 r. zdo\u0142a\u0142 si\u0119 wydosta\u0107 poza pier\u015bcie\u0144 ob\u0142awy. Nied\u0142ugo potem nawi\u0105za\u0142 kontakt ze Stanis\u0142awem Kuchciewiczem \u201eWiktorem\u201d. Od wrze\u015bnia do grudnia 1949 r. ukrywali si\u0119 razem, p\u00f3\u017aniej melinowa\u0142 si\u0119 samodzielnie. W czerwcu 1950 r. wst\u0105pi\u0142 do oddzia\u0142u \u201eWiktora\u201d i pozostawa\u0142 jego cz\u0142onkiem do 27 pa\u017adziernika 1951 r., kiedy zosta\u0142 aresztowany na kwaterze w Zezulinie. W dn. 20 listopada 1952 r. zosta\u0142 skazany przez WSR w Lublinie na kar\u0119 do\u017cywotniego wi\u0119zienia. Wyrokiem S\u0105du Wojew\u00f3dzkiego w Lublinie z 18 czerwca 1956 r. (na podstawie amnestii z 15 kwietnia 1956 r.) z\u0142agodzono mu kar\u0119 do 12 lat wi\u0119zienia. Wyrokiem S\u0105du Wojew\u00f3dzkiego w Bydgoszczy z 20 lutego 1958 r. zosta\u0142 zwolniony warunkowo z odbycia pozosta\u0142ej cz\u0119\u015bci kary. Pi\u0119\u0107 dni p\u00f3\u017aniej opu\u015bci\u0142 wi\u0119zienie w Potulicach.<\/p>\n

Szef sztabu \u201eUskoka\u201d i wsp\u00f3\u0142lokator bunkra – Zygmunt Libera \u201eBabinicz\u201d \u2013 zosta\u0142 skazany przez WSR w Lublinie w dn. 23 marca 1950 r. na 13-krotn\u0105 kar\u0119 \u015bmierci. Prezydent Bierut nie skorzysta\u0142 z prawa \u0142aski. Wyrok wykonano 28 maja 1950 r. w podziemiach budynku administracyjnego na Zamku w Lublinie.<\/p>\n

Po zako\u0144czonej akcji w D\u0105br\u00f3wce funkcjonariusze PUBP w Lubartowie podj\u0119li dzia\u0142ania kamufluj\u0105ce, maj\u0105ce ukry\u0107 rzeczywisty mechanizm operacji przed opini\u0105 publiczn\u0105. Pracownikom resortu zale\u017ca\u0142o na zdezorientowaniu miejscowej spo\u0142eczno\u015bci, kto przyczyni\u0142 si\u0119 do \u015bmierci \u201eUskoka\u201d i ochronie Franciszka Kasperka. 24 maja 1949 r. informator \u201eHa\u0142as\u201d otrzyma\u0142 nast\u0119puj\u0105ce zadanie:
\n\u201eRozg\u0142asza\u0107 wiadomo\u015b\u0107 \u017ce \u201eUskok\u201d wcale nie jest zabity a to tylko pog\u0142oska puszczona przez samego \u201eUskoka\u201d.<\/span>4<\/sup><\/p>\n

Zas\u0142ugi informatora \u201eJanka\u201d zosta\u0142y wysoko ocenione przez jego mocodawc\u00f3w z UB. Za pomoc w aresztowaniu \u201eBab
\ninicza\u201d otrzyma\u0142 20 maja 1949 r. 20 tys. z\u0142otych tytu\u0142em \u201enagrody za prac\u0119\u201d. P\u00f3\u017aniej jeszcze kilkakrotnie odbiera\u0142 drobne sumy za aktywn\u0105 wsp\u00f3\u0142prac\u0119 z resortem. 6 lipca 1949 r. oficer prowadz\u0105cy przydzieli\u0142 mu rewolwer, automat PPS i granat. Nie uchroni\u0142o to jednak Kasperka przed rozliczeniem ze strony partyzant\u00f3w. Stanis\u0142aw Kuchciewicz \u201eWiktor\u201d, poprzez siatk\u0119 swoich wsp\u00f3\u0142pracownik\u00f3w, zebra\u0142 materia\u0142 dowodowy obci\u0105\u017caj\u0105cy \u201eHardego\u201d i 1 wrze\u015bnia 1950 r. Kasperek zosta\u0142 zabity dziewi\u0119cioma strza\u0142ami z broni maszynowej.
\n\"\"
\nNapis sporz\u0105dzony przez funkcjonariuszy UB na jednej z desek zapolnicy po zako\u0144czeniu operacji w D\u0105br\u00f3wce, 21 V 1949 r.<\/span><\/span><\/p>\n

Po zako\u0144czonej akcji w D\u0105br\u00f3wce funkcjonariusze UB napisali na jednej z desek zapolnicy: \u201eBunkier i \u201eUskoka\u201d szlak <\/span>[sic] trafi\u0142\u201d<\/span>. Mieli racj\u0119 – ich kilkuletnie \u201epolowanie\u201d zako\u0144czy\u0142o si\u0119 wielki sukcesem. Likwidacja \u201eUskoka\u201d oznacza\u0142a bowiem koniec zorganizowanego oporu zbrojnego na \u015brodkowej Lubelszczy\u017anie. Podlegaj\u0105cy mu \u017co\u0142nierze jeszcze przez kilka lat kontynuowali walk\u0119 w grupach \u201eWiktora\u201d i \u201e\u017belaznego\u201d, ale w ich dzia\u0142aniach dawa\u0142 si\u0119 wyra\u017anie odczu\u0107 brak centralnego o\u015brodka decyzyjnego i autorytetu dow\u00f3dcy tej klasy co \u201eUskok\u201d. Z czasem wi\u0119zy miedzy oddzia\u0142ami uleg\u0142y rozlu\u017anieniu, co wynika\u0142o z zar\u00f3wno ze wzgl\u0119d\u00f3w ambicjonalnych ich dow\u00f3dc\u00f3w, ale przede wszystkim z ogromnej przewagi komunist\u00f3w w terenie i niemo\u017cliwo\u015bci utrzymania si\u0119 w polu z wi\u0119ksz\u0105 grup\u0105, ni\u017c patrole 2-3 osobowe. Przez kolejne lata nieliczni ju\u017c partyzanci \u201eUskoka\u201d byli tropieni i likwidowani z ca\u0142\u0105 bezwzgl\u0119dno\u015bci\u0105.
\n6 pa\u017adziernika 1951 r. zgin\u0105\u0142 \u201e\u017belazny\u201d<\/a>, p\u00f3\u0142tora roku p\u00f3\u017aniej \u201eWiktor\u201d (10 lutego 1953 r.). Ostatni \u017co\u0142nierz \u201eUskoka\u201d \u2013 J\u00f3zef Franczak \u201eLalek\u201d<\/a> \u2013 poleg\u0142 w walce dopiero 21 pa\u017adziernika 1963 r.<\/p>\n

\u015amier\u0107 kpt. Bro\u0144skiego nie oznacza\u0142a dla komunist\u00f3w kresu walki. Jego fizyczna likwidacja by\u0142a tylko jej cz\u0119\u015bci\u0105. Kolejnym etapem by\u0142a walka z jego legend\u0105 i z pami\u0119ci\u0105 o zas\u0142ugach dla lokalnej spo\u0142eczno\u015bci. Dlatego te\u017c przez nast\u0119pne czterdzie\u015bci lat stanowi\u0142 cel ataku re\u017cimowych historyk\u00f3w, okre\u015blaj\u0105cych go \u2013 jak i jemu podobnych \u2013 mianem \u201ezaplutych kar\u0142\u00f3w reakcji\u201d, \u201ereakcjonist\u00f3w\u201d, \u201edegenerat\u00f3w\u201d, a przede wszystkim \u201ebandyt\u00f3w\u201d.<\/p>\n

\n
Artur Piekarz, IPN O\/Lublin<\/span><\/div>\n<\/div>\n
\n

Przypisy do cz\u0119\u015bci 3:<\/span><\/span><\/span><\/p>\n

\n

1.<\/span> H. Paj\u0105k, op.cit., s. 136,
\n2.<\/span> Tak wynika z raportu szefa WUBP w Lublinie. Mo\u017cna zatem przyj\u0105\u0107 hipotez\u0119, \u017ce \u201eUskok\u201d do \u015bwitu 21 maja 1949 r. nie zdawa\u0142 sobie sprawy ze swego po\u0142o\u017cenia i pr\u00f3ba szturmu bunkra by\u0142a dla niego zaskoczeniem. Warto jednak zaznaczy\u0107, \u017ce raporty te s\u0105 sprzeczne z informacjami podawanymi przez siostry Dybkowskie,
\n3.<\/span> \u201eUskok\u201d zosta\u0142 powa\u017cnie ranny 12.01.1947 r. w Kol. \u0141uszcz\u00f3w, podczas starcia jego grupy z kilkuosobowym patrolem MO i ORMO. Mia\u0142 go postrzeli\u0107 przez pomy\u0142k\u0119 \u017co\u0142nierz z jego oddzia\u0142u \u2013 Jerzy Marciniak \u201eS\u0119k\u201d,
\n4.<\/span> IPN Lu 08\/123, t. 1, Sprawa obiektowa krypt. \u201eEskadra\u201d \u2013 banda \u201eUskoka\u201d wywodz\u0105ca si\u0119 z AK-WiN, Doniesienie informatora ps. \u201eHa\u0142as\u201d, 24 V 1949, k. 59.<\/p>\n

Angloj\u0119zyczna wersja tekstu znajduje si\u0119 na stronie The Doomed Soldiers. Polish Underground Soldiers 1944-1963 – The Untold Story<\/a><\/span><\/p>\n