{"id":689,"date":"2008-08-21T07:53:57","date_gmt":"2008-08-21T05:53:57","guid":{"rendered":"http:\/\/www.podziemiezbrojne.pl\/2008\/08\/21\/bezrukij-major-czesc-6\/"},"modified":"2019-03-22T23:10:26","modified_gmt":"2019-03-22T22:10:26","slug":"bezrukij-major-czesc-6","status":"publish","type":"post","link":"https:\/\/wcagowy.pl\/?p=689","title":{"rendered":"„Bezrukij Major” – cz\u0119\u015b\u0107 6"},"content":{"rendered":"

Nasz przyjazd do ministerstwa wywo\u0142a\u0142 wyra\u017an\u0105 konsternacj\u0119. Udost\u0119pniono nam kopi\u0119 pisma, kt\u00f3rego przecie\u017c \u201enie dostali\u015bmy\u201d, i zdecydowanie ch\u0142odno zaproszono do sto\u0142u rozm\u00f3w. Okazano teczk\u0119 pe\u0142n\u0105 autentycznych zbiorowych protest\u00f3w przeciwko upami\u0119tnianiu \u201epolskich bandyt\u00f3w i morderc\u00f3w\u201d<\/span>. Zapyta\u0142em, czy s\u0105 jakie\u015b protesty spoza wsi, kt\u00f3rych nazwy wymieni\u0142em. Jak przypuszcza\u0142em – nie by\u0142o. Z kolei oni zapytali, czy w zwi\u0105zku z pobytem tam w czasie wojny \u201epolskich legionier\u00f3w\u201d<\/span> by\u0142y jakie\u015b wypadki \u015bmierci w\u015br\u00f3d mieszka\u0144c\u00f3w tych wsi.
\n– Nie by\u0142o<\/span> – wykrzykn\u0105\u0142 odruchowo konsul Kalinowski.
\n– Niestety, by\u0142y<\/span> – skorygowa\u0142em z ob\u0142udnym zasmuceniem, wywo\u0142uj\u0105c konsternacj\u0119 u mego towarzysza i wyra\u017ane o\u017cywienie bia\u0142oruskich rozm\u00f3wc\u00f3w.
\nA ja m\u00f3wi\u0142em prawd\u0119. Kilkana\u015bcie lat wcze\u015bniej, w czasie pierwszego stypendialnego pobytu w USA, sp\u0119dzi\u0142em kilka dni pod Nowym Jorkiem u przeuroczego gaw\u0119dziarza Stanis\u0142awa Szabuni – por. \u201eLicho\u201d, by\u0142ego dow\u00f3dcy 2 kompanii w V batalionie kpt. Stanis\u0142awa Truszkowskiego \u201eSztremera\u201d z 77 pu\u0142ku piechoty AK. Us\u0142ysza\u0142em wtedy po raz pierwszy z\u0142owieszcz\u0105 prawd\u0119 o wsi Pielasa.
\n\"\"
\nObecny widok cmentarza \u017co\u0142nierzy Armii Krajowej w Surkontach.<\/span><\/span><\/p>\n

Pod koniec marca 1944 r., p\u00f3\u017anym wieczorem w Wielk\u0105 Sobot\u0119, \u201eLicho\u201d przyprowadzi\u0142 do Pielasy ci\u0119\u017cko zgonion\u0105 przemokni\u0119t\u0105 i zmarzni\u0119t\u0105 kompani\u0119. Na polach le\u017ca\u0142 jeszcze \u015bnieg. Mimo i\u017c w\u015br\u00f3d mieszka\u0144c\u00f3w Pielasy by\u0142a znaczna przewaga nacjonalistycznych rodzin litewskich, znanych z tego, \u017ce pochodz\u0105cy z nich m\u0142odzi ludzie s\u0142u\u017cyli u szaulis\u00f3w, \u201eLicho\u201d zdecydowa\u0142 si\u0119 zaj\u0105\u0107 kwatery w\u0142a\u015bnie tu. Powody by\u0142y dwa: pierwszy – skrajne zm\u0119czenie \u017co\u0142nierzy, drugi – bogata Pielasa dawa\u0142a nadziej\u0119 na odkarmienie partyzant\u00f3w \u015bwi\u0105tecznymi wiktua\u0142ami. Na wszelki wypadek jednak wystawiono podw\u00f3jne warty. Przed p\u00f3\u0142noc\u0105 przyprowadzi\u0142y one do porucznika dw\u00f3ch m\u0142odych Litwin\u00f3w, z\u0142apanych przy pr\u00f3bie opuszczenia wsi. Przyci\u015bni\u0119ci do muru zeznali, \u017ce do niemieckiej \u017candarmerii w Lidzie wys\u0142a\u0142 ich w\u00f3jt Pielasy z wiadomo\u015bci\u0105 o kwateruj\u0105cych tu polskich \u201ego\u015bciach\u201d. Niepokoj\u0105ca jednak w ich zeznaniach by\u0142a wiadomo\u015b\u0107, \u017ce ze wsi wys\u0142ano trzech go\u0144c\u00f3w, a uj\u0119to tylko dw\u00f3ch.
\n\u201eLicho\u201d poderwa\u0142 wi\u0119c cichym alarmem rozespan\u0105 i z\u0142orzecz\u0105c\u0105 kompani\u0119 i tu\u017c po p\u00f3\u0142nocy wymaszerowali, aby kilka kilometr\u00f3w dalej przygotowa\u0107 zasadzk\u0119 na lidzkiej szosie. Czekali bardzo d\u0142ugo, ale si\u0119 nie doczekali. Niemcy bowiem nie przyjechali, lecz przylecieli. Przed po\u0142udniem nadlecia\u0142y dwa bombowce z lotniska w Lidzie, gdzie stacjonowa\u0142 ca\u0142y pu\u0142k lotniczy. Najpierw z cekaem\u00f3w ostrzela\u0142y wychodz\u0105cych z ko\u015bcio\u0142a ludzi, a potem zrzuci\u0142y na Pielas\u0119 seri\u0119 bomb. W efekcie zgin\u0119\u0142o i rannych zosta\u0142o prawie 20 os\u00f3b, sp\u0142on\u0119\u0142o tak\u017ce kilkana\u015bcie zagr\u00f3d.<\/p>\n

Opowiedzia\u0142em o tym wydarzeniu bia\u0142oruskim rozm\u00f3wcom, ko\u0144cz\u0105c, \u017ce cho\u0107 mia\u0142o ono miejsce na pi\u0119\u0107 miesi\u0119cy przed bojem w Surkontach z pocztem \u201eKotwicza\u201d i \u017ce w gr\u0119 wchodzi\u0142y dwa absolutnie r\u00f3\u017cne oddzia\u0142y, tu le\u017cy \u017ar\u00f3d\u0142o ca\u0142ej nienawi\u015bci. Zamiast si\u0119 rozprawi\u0107 ze swoim w\u00f3jtem, kolaborantem niemieckim, tamtejsi Litwini po dziesi\u0105tkach lat szukaj\u0105 odwetu na Polakach.
\nStwierdzi\u0142em z ulg\u0105, \u017ce atmosfera przy stole wyra\u017anie si\u0119 poprawi\u0142a. Zapytano, jakie s\u0105 nasze \u017cyczenia w sprawie Surkont. Sprowadzi\u0142em je do czterech punkt\u00f3w:
\n1. Doprowadzenie do zamkni\u0119cia wr\u00f3t fermy krowiej z obecnie u\u017cywanej strony i uruchomienie ich ze strony przeciwnej,
\n2. Zgoda na zbudowanie przez stron\u0119 polsk\u0105 cmentarzyka \u017co\u0142nierskiego, ogrodzonego i sk\u0142adaj\u0105cego si\u0119 z pojedynczych grob\u00f3w,
\n3. Uroczyste po\u015bwi\u0119cenie go z zachowaniem polskiego ceremonia\u0142u wojskowego,
\n4. Zgoda na umieszczenie na kurhanie odpowiedniej tablicy z napisem zgodnym z polsk\u0105 tradycj\u0105.<\/p>\n

Zauwa\u017cy\u0142em, \u017ce ten ostatni punkt zaniepokoi\u0142 ich najbardziej. Aby wi\u0119c dobrze ich usposobi\u0107 do rozmowy na ten temat, przekaza\u0142em im podarunek od naszej Rady – tek\u0119 zawieraj\u0105c\u0105 kilkana\u015bcie fotogram\u00f3w przedstawiaj\u0105cych wyj\u0105tkowo zadbane cmentarze sowieckich \u017co\u0142nierzy w Polsce. Do tego do\u0142\u0105czy\u0142em jedno ze zdj\u0119\u0107 wykonanych przez Marka Go\u0142kowskiego w Surkontach. Zestawienie by\u0142o szokuj\u0105ce.
\nNasza propozycja tekstu tablicy brzmia\u0142a: \u201e\u017bo\u0142nierzom Armii Krajowej Okr\u0119g\u00f3w \u00abN\u00f3w\u00bb i \u00abWiano\u00bb poleg\u0142ym za Polsk\u0119 pod Surkontami 21 VIII i w Poddubiczach 19 VIII 1944 r.\u201d<\/span><\/p>\n

– Pod Surkontami? Z naszymi bojcami? Za Polsk\u0119? <\/span>– zaperzy\u0142 si\u0119 jeden z rozm\u00f3wc\u00f3w.
\nNa szcz\u0119\u015bcie przewidzia\u0142em tak\u0105 reakcj\u0119 i mia\u0142em pod r\u0119k\u0105 kilka zdj\u0119\u0107 z zagranicy, gdzie na cmentarzach polskich \u017co\u0142nierzy widnia\u0142 zwrot \u201eZa Polsk\u0119\u201d. By\u0142o to: Monte Cassino, Tobruk, Narwik, Bolonia, Teheran i inne. To go uspokoi\u0142o. Zgarn\u0119li z\u0142o\u017cone im materia\u0142y i zapewnili, \u017ce to rozwa\u017c\u0105. Ja za\u015b uzna\u0142em spraw\u0119 za definitywnie za\u0142atwion\u0105. […] Po przyje\u017adzie do Warszawy od razu zdecydowali\u015bmy w Radzie o skierowaniu do realizacji budowy cmentarzyka w Surkontach. Podj\u0119\u0142a si\u0119 tego PAX-owska Fundacja Ochrony Zabytk\u00f3w. Jej dyrektor, obecny prezes Zarz\u0105du G\u0142\u00f3wnego \u015awiatowego Zwi\u0105zku \u017bo\u0142nierzy Armii Krajowej, pp\u0142k Stanis\u0142aw Karolkiewicz, przed 60 laty dowodzi\u0142 1 kompani\u0105 w III batalionie 77 pu\u0142ku piechoty AK na Nowogr\u00f3dczy\u017anie, dawa\u0142 wi\u0119c gwarancj\u0119 najlepszego z mo\u017cliwych wykonania tej pracy.<\/p>\n

Na realizacj\u0119 naszych zamierze\u0144 w Surkontach czekali\u015bmy 15 miesi\u0119cy. Wreszcie w niedziel\u0119 8 wrze\u015bnia 1991 r. na zadeszczonej polanie surkonckiej zgromadzi\u0142o si\u0119 prawie 2 tys. ludzi. Po\u0142owa przyjecha\u0142a z kraju, reszta przyby\u0142a st\u0105d, z ca\u0142ej ziemi lidzkiej i z Wilna, mimo i\u017c nikt \u017cadnych zawiadomie\u0144 nie dawa\u0142. By\u0142y poczty sztandarowe AK z Okr\u0119g\u00f3w Bia\u0142ostockiego, Wile\u0144skiego i Nowogr\u00f3dzkiego, par\u0119 autobus\u00f3w kombatant\u00f3w, wojskowi werbli\u015bci i fanfarzy\u015bci oraz proboszcz katedry polowej Wojska Polskiego z Warszawy, dzi\u015b ju\u017c \u015bp. ks. mjr Tadeusz D\u0142ubacz, celebrans uroczysto\u015bci religijnych. Przyjecha\u0142y rodziny poleg\u0142ych z \u017con\u0105 i c\u00f3rkami pp\u0142k. dypl. Macieja Kalenkiewicza. Cmentarzyk okolony niskim murkiem kamiennym gromadzi\u0142 wyci\u0105gni\u0119te w szeregi mogi\u0142y z krzy\u017cami. Po raz pierwszy od p\u00f3\u0142 wieku by\u0142 uporz\u0105dkowany, uznany i uczczony.
\n\"\"
\nUroczysto\u015bci w Surkontach 8 wrze\u015bnia 1991 r.<\/span>
<\/span>
\nW obszernym sprawozdaniu opublikowanym w \u201ePolsce Zbrojnej\u201d Andrzej Wernic napisa\u0142:
\n\u201eDopiero obecnie, dzi\u0119ki staraniom i inicjatywie Rady Ochrony Pami\u0119ci Walk i M\u0119cze\u0144stwa i jej wiceprzewodnicz\u0105cego dr. Cezarego Chlebowskiego mo\u017cna by\u0142o przyst\u0105pi\u0107 do uporz\u0105dkowania tego miejsca. Na polu walki, w\u015br\u00f3d ugor\u00f3w i \u0142\u0105k, nieopodal wielkiej obory ko\u0142chozu, stan\u0105\u0142 wojenny cmentarzyk: groby i symboliczny kamienny pomnik z krzy\u017cem i napisem: \u017bo\u0142nierzom Armii Krajowej Okr\u0119g\u00f3w \u00abN\u00f3w\u00bb i \u00abWiano\u00bb poleg\u0142ym za Polsk\u0119 pod Surkontami 21 VIII 1944 i w Poddubiczach 19 VIII 1944\u201d.<\/span>
\n\"\"
\nSurkonty. Obelisk z krzy\u017cem i tablic\u0105 pami\u0105tkow\u0105 nast\u0119puj\u0105cej tre\u015bci: <\/span>\u017bO\u0141NIERZOM ARMII KRAJOWEJ\/ OKR\u0118G\u00d3W \u201eN\u00d3W” I \u201e WIANO „\/ POLEG\u0141YM ZA POLSK\u0118\/ POD SURKONTAMI 21 VIII 1944 R. I W PODDUBICZACH 19 VIII 1944 R.<\/span><\/p>\n

Wygrali\u015bmy w
\ni\u0119c walk\u0119 o wszystko, \u0142\u0105cznie z tre\u015bci\u0105 tablicy. Po mszy polowej przemawia\u0142em w imieniu Rady Pami\u0119ci przy Premierze RP. M\u00f3wi\u0107 z tej pozycji, w takim miejscu i czasie oraz z takiej okazji by\u0142o niezmiernie trudno. Zbyt ma\u0142o tu jeszcze wtedy mo\u017cna by\u0142o powiedzie\u0107, za to zbyt wiele si\u0119 chcia\u0142o, ale rozs\u0105dek nakazywa\u0142 pow\u015bci\u0105gliwo\u015b\u0107. Powiedzia\u0142em wi\u0119c tylko:
\n\u201eCzas i miejsce naszego modlitewnego spotkania maj\u0105 wymiar historyczny. Trafi ono bowiem nie tylko do historii rodzin przyby\u0142ych tutaj poleg\u0142ych \u017co\u0142nierzy AK, do historii ziemi lidzkiej. Stanie si\u0119 pocz\u0105tkiem zapisu nowego historycznego rozdzia\u0142u niepodleg\u0142ej Rzeczypospolitej Polskiej i stoj\u0105cych na progu niepodleg\u0142o\u015bci Bia\u0142orusi i Litwy. 47 lat temu na tej polanie rozegra\u0142 si\u0119 jeden z najwi\u0119kszych dramat\u00f3w wojennych. Si\u0142y bezpiecze\u0144stwa ZSRR uderzy\u0142y na tkwi\u0105cy w obronie poczet pp\u0142k. \u00abKotwicza\u00bb. B\u00f3j by\u0142 nier\u00f3wny, oddzia\u0142 polski zosta\u0142 pokonany. Do 13 poleg\u0142ych w walce akowc\u00f3w dosz\u0142o ponad 20 dobitych bagnetami i kolbami. Rzucono ich w to miejsce. Trzykrotnie przyje\u017cd\u017ca\u0142y r\u00f3\u017cne komisje. Wydobywano trupy, aby sprawdzi\u0107, czy jest w\u015br\u00f3d nich \u00abbezrukij major\u00bb. Niestety by\u0142. 47 lat w tej niepo\u015bwi\u0119conej ziemi czekali na katolicki poch\u00f3wek. M\u00f3wi\u0119 to dlatego, i\u017c przed nami nowy rozdzia\u0142 historii, nowe zapisywanie naszych przyja\u017ani z narodami Litwy i Bia\u0142orusi. Przyjechali\u015bmy z ziemi polskiej, na kt\u00f3rej znajduje si\u0119 475 cmentarzy wojennych \u017co\u0142nierzy radzieckich. Pochowali\u015bmy ich godnie i pi\u0119knie. Post\u0105pili\u015bmy tak, gdy\u017c \u015bmier\u0107 \u0142agodzi urazy i nakazuje tak nasza wiara. Ten cmentarz pozostanie pod opiek\u0105 ludno\u015bci zawsze wiernej Polsce i, miejmy nadziej\u0119, tak\u017ce obecnych gospodarzy tej ziemi. Prosz\u0119 was, gospodarze, b\u0105d\u017acie ludzcy dla tych, kt\u00f3rych powierzamy waszej opiece. Niech odpoczywaj\u0105 w spokoju\u201d.<\/span>
\n\"\"
\n8 IX 1991 r. Rodziny poleg\u0142ych \u017co\u0142nierzy AK sk\u0142adaj\u0105 wie\u0144ce na grobach swoich bliskich, poleg\u0142ych w bitwie pod Surkontami.<\/span>
<\/span>
\nKiedy odchodzi\u0142em od o\u0142tarza, z\u0142apa\u0142a mnie za r\u0119k\u0119 starowinka – babule\u0144ka, niespodziewanie poca\u0142owa\u0142a w d\u0142o\u0144 i zapyta\u0142a:
\n– Panie, kiedy tu wr\u00f3cicie? <\/span>
\nJeszcze dzi\u015b, po \u0142adnych parunastu latach, wspomnienie to wywo\u0142uje u mnie d\u0142awienie w gardle. Od czasu do czasu mam z Surkont sygna\u0142y, \u017ce cmentarzyk stoi nienaruszony.<\/p>\n

\"\"
\n„Przechodniu, powiedz Polsce, \u017ce\u015bmy polegli wierni w jej s\u0142u\u017cbie”.
\n<\/span><\/span><\/span><\/p>\n
Angloj\u0119zyczna wersja tekstu (na stronie www.doomedsoldiers.com<\/a>):
\nMajor Maciej Kalenkiewicz (1906-1944), nom de guerre „Kotwicz”, And the Battle Against the NKVD At Surkonty – August 21, 1944.><\/a><\/span><\/p>\n<\/div>\n<\/div>\n

Opracowano na podstawie:<\/span>
\nAtlas polskiego podziemia niepodleg\u0142o\u015bciowego 1944\u20131956<\/span>, red. Rafa\u0142 Wnuk, S\u0142awomir Poleszak, Agnieszka Jaczy\u0144ska, Magdalena \u015aladecka, Warszawa – Lublin 2007,
\nBanasikowski Edmund, Na zew Ziemi Wile\u0144skiej<\/span>, Warszawa – Pary\u017c 1990,
\nChlebowski Cezary, W armii Pa\u0144stwa Podziemnego<\/span>, Warszawa 2005,
\nErdman Jan, Droga do Ostrej Bramy<\/span>, Warszawa 1990,
\nKorab-\u017bebryk Roman, Operacja wile\u0144ska AK<\/span>, Warszawa 1988,
\nKrajewski Kazimierz, Na Ziemi Nowogr\u00f3dzkiej. „N\u00f3w” \u2013 Nowogr\u00f3dzki Okr\u0119g Armii Krajowej<\/span>, Warszawa 1997,
\nKrajewski Kazimierz, Ziemia Nowogr\u00f3dzka i Grodzie\u0144ska. Polskie cmentarze i groby wojenne oraz miejsca pami\u0119ci narodowej z okresu walk o niepodleg\u0142o\u015b\u0107 XVIII \u2013 XX w.<\/span>, Toru\u0144 2004,
\nNKWD o polskim podziemiu 1944-1948. Konspiracja polska na Nowogr\u00f3dczy\u017anie i Grodzie\u0144szczy\u017anie<\/span>, oprac.: Andrzej Chmielarz, Warszawa 1997,
\nSierchu\u0142a Rafa\u0142, Macieja Kalenkiewicza \u201eKotwicza\u201d droga do Surkont<\/span>, [w:] \u201eNasz Dziennik\u201d, Nr 51 (3068), 29.02.2008,
\nTeczka specjalna J. W. Stalina. Raporty NKWD z Polski 1944-1946<\/span>, wyb\u00f3r i oprac. Tatiana Cariewskaja [i in.], Warszawa\u00a0 1998,
\nUrbankowski Bohdan, Czerwona msza czyli u\u015bmiech Stalina<\/span>, Warszawa 1998.
\n<\/span>
\n\u201eBezrukij Major\u201d – cz\u0119\u015b\u0107 1><\/span><\/a>
Strona g\u0142\u00f3wna><\/span><\/a><\/span><\/p>\n

<\/div>\n","protected":false},"excerpt":{"rendered":"

Nasz przyjazd do …<\/p>\n","protected":false},"author":1,"featured_media":0,"comment_status":"open","ping_status":"open","sticky":false,"template":"","format":"standard","meta":[],"categories":[29],"tags":[],"_links":{"self":[{"href":"https:\/\/wcagowy.pl\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/posts\/689"}],"collection":[{"href":"https:\/\/wcagowy.pl\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/posts"}],"about":[{"href":"https:\/\/wcagowy.pl\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/types\/post"}],"author":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/wcagowy.pl\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/users\/1"}],"replies":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/wcagowy.pl\/index.php?rest_route=%2Fwp%2Fv2%2Fcomments&post=689"}],"version-history":[{"count":1,"href":"https:\/\/wcagowy.pl\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/posts\/689\/revisions"}],"predecessor-version":[{"id":1122,"href":"https:\/\/wcagowy.pl\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/posts\/689\/revisions\/1122"}],"wp:attachment":[{"href":"https:\/\/wcagowy.pl\/index.php?rest_route=%2Fwp%2Fv2%2Fmedia&parent=689"}],"wp:term":[{"taxonomy":"category","embeddable":true,"href":"https:\/\/wcagowy.pl\/index.php?rest_route=%2Fwp%2Fv2%2Fcategories&post=689"},{"taxonomy":"post_tag","embeddable":true,"href":"https:\/\/wcagowy.pl\/index.php?rest_route=%2Fwp%2Fv2%2Ftags&post=689"}],"curies":[{"name":"wp","href":"https:\/\/api.w.org\/{rel}","templated":true}]}}