{"id":688,"date":"2008-08-21T07:54:19","date_gmt":"2008-08-21T05:54:19","guid":{"rendered":"http:\/\/www.podziemiezbrojne.pl\/2008\/08\/21\/bezrukij-major-czesc-5\/"},"modified":"2019-03-22T23:09:41","modified_gmt":"2019-03-22T22:09:41","slug":"bezrukij-major-czesc-5","status":"publish","type":"post","link":"https:\/\/wcagowy.pl\/?p=688","title":{"rendered":"„Bezrukij Major” – cz\u0119\u015b\u0107 5"},"content":{"rendered":"

Jan Erdman w ksi\u0105\u017cce \u201eDroga do Ostrej Bramy\u201d pisa\u0142, \u017ce do 1982 r. depesze te stanowi\u0142y jedyne dost\u0119pne \u017ar\u00f3d\u0142o informacji o bitwie pod Surkontami i wobec tego przytoczone zosta\u0142y przez oba podstawowe dzie\u0142a z zakresu historii AK, a mianowicie: tom po\u015bwi\u0119cony AK w cyklu Polskie Sity Zbrojne w drugiej wojnie \u015bwiatowej oraz AK w dokumentach, tom IV.
\nNie wdaj\u0105c si\u0119 w roztrz\u0105sanie opinii Warty, zajm\u0119 si\u0119 od razu nowym faktem, kt\u00f3rym uzupe\u0142nia sw\u00f3j pierwotny raport. My\u015bl\u0119 o 2-godzinnej przerwie, jaka – zdaniem „Warty” – nast\u0105pi\u0142a po pierwszej fazie bitwy. Wszyscy \u015bwiadkowie zgadzaj\u0105 si\u0119, \u017ce przerwa by\u0142a, ogie\u0144 ucich\u0142 i nap\u00f3r usta\u0142. Ale na temat d\u0142ugo\u015bci przerwy zdania s\u0105 podzielone.
\nBustromiak powiedzia\u0142 w 1975 roku: \u201eTo by\u0142a jedna bitwa, przerwa by\u0142a kr\u00f3tka. A dow\u00f3dztwo radzieckie \u017cadnych dodatkowych wojsk nie \u015bci\u0105ga\u0142o, bo i tak mia\u0142o przygniataj\u0105c\u0105 przewag\u0119\u201d.<\/span>
\n\u015awiadek II tak (w 1980 roku) przypomina\u0142 sobie bitw\u0119: \u201eNie mieli\u015bmy \u017cadnej d\u0142u\u017cszej przerwy. Nasilenie ognia czasami s\u0142ab\u0142o, czasem ustawa\u0142o. Mo\u017ce sowieci robili jakie\u015b przegrupowania albo \u0142apali drugi oddech?\u201d.<\/span><\/p>\n

Zbigniew, w owym czasie szef nowogr\u00f3dzkiego BIP-u, by\u0142 z dala od placu boju, ale dochodzi\u0142y go odg\u0142osy walki. Jego zdaniem strzelanina usta\u0142a na 15-20 minut.
\nJu\u017c po uko\u0144czeniu r\u0119kopisu – w 1981 roku – Jan Erdman otrzyma\u0142 jeszcze jedn\u0105 ocen\u0119 tej pauzy od mieszka\u0144ca Surkont, kt\u00f3ry nie by\u0142 w oddziale AK i nie bra\u0142 udzia\u0142u w walce, ale znajdowa\u0142 si\u0119 w zagrodzie zaj\u0119tej przez sztab „Kotwicza”. Jego zdaniem, po 2-godzinnej walce nast\u0105pi\u0142a przerwa, kt\u00f3rej d\u0142ugo\u015bci nie podejmuje si\u0119 okre\u015bli\u0107 z dok\u0142adno\u015bci\u0105 zegarow\u0105, ale pami\u0119ta, co si\u0119 w\u00f3wczas zdarzy\u0142o. Kiedy usta\u0142a palba, Holeniewski (gospodarz obej\u015bcia) zwr\u00f3ci\u0142 si\u0119 do „Kotwicza” o pozwolenie zwiezienia snopk\u00f3w zbo\u017ca z pola. Major si\u0119 zgodzi\u0142, zbo\u017ce zwieziono. Pracowano w po\u015bpiechu, tak \u017ce \u015bwiadek nie przypomina sobie nawet, czy zd\u0105\u017cono zrzuci\u0107 snopki do stodo\u0142y, kt\u00f3ra wkr\u00f3tce sp\u0142on\u0119\u0142a. Najwidoczniej wi\u0119c istnia\u0142o wtedy domniemanie, \u017ce nieprzyjaciel si\u0119 wycofa\u0142 albo zrezygnowa\u0142 z natarcia.
\nZe wzgl\u0119du na podniecenie bitewne wszystkich obecnych, ustalenie dok\u0142adnej chronologii jest zadaniem nieosi\u0105galnym. Wnioskowa\u0107 jednak mo\u017cna, \u017ce czas potrzebny na uformowanie przekonania, \u017ce natarcie usta\u0142o i na zwiezienie snopk\u00f3w z pola musia\u0142 by\u0107 d\u0142u\u017cszy ni\u017c kwadrans. A z drugiej strony \u2014 musia\u0142 by\u0107 chyba kr\u00f3tszy ni\u017c 2 godziny, skoro w pami\u0119ci uczestnik\u00f3w obie fazy walki zla\u0142y si\u0119 w ca\u0142o\u015b\u0107.<\/p>\n

Czy decyzja \u201eKotwicza\u201d trwania w Surkontach by\u0142a trafna? Przeciw pozostaniu przemawia\u0142a partyzancka zasada unikania walki w miejscu i czasie narzuconym przez wroga. Do pozostania sk\u0142ania\u0142a obecno\u015b\u0107 rannych, dla kt\u00f3rych wpadni\u0119cie w r\u0119ce Rosjan oznacza\u0142o niechybn\u0105 \u015bmier\u0107. Poczucie kole\u017ce\u0144stwa i odpowiedzialno\u015bci za rannych zwyci\u0119\u017cy\u0142o. Pozostaje kwesti\u0105 otwart\u0105, czy by\u0142o to zwyci\u0119stwo rozs\u0105dku.
\nNatomiast do bajek zaliczy\u0107 wypada maksym\u0119, przypisywan\u0105 \u201eKotwiczowi\u201d przez osoby, kt\u00f3rych w Surkontach nie by\u0142o, \u017ce \u201e\u017co\u0142nierz polski nie cofa si\u0119 po zwyci\u0119stwie\u201d<\/span>. \u201eBustromiak\u201d stwierdza, \u017ce Kotwicz postanowi\u0142 si\u0119 wycofa\u0107, ale z rannymi pod os\u0142on\u0105 nocy.<\/p>\n

Wr\u00f3\u0107my na pobojowisko. \u201eCzarna Magda\u201d i \u201eZbigniew\u201d krz\u0105tali si\u0119 doko\u0142a oddania poleg\u0142ym ostatniej pos\u0142ugi. Cia\u0142a ich pogrzebali miejscowi ch\u0142opi, zaznaczaj\u0105c miejsce poch\u00f3wku resztkami p\u0142yt z grob\u00f3w powsta\u0144c\u00f3w 1863 roku. Podczas Powstania Styczniowego nieopodal tego pola bitwy Rosjanie rozbili oddzia\u0142 Ignacego Narbutta.
\n\"\"
\nPole bitwy i zbiorowa mogi\u0142a \u017co\u0142nierzy Armii Krajowej w Surkontach by\u0142y przez lata ko\u0142chozowym pastwiskiem. Zdj\u0119cie z 1980 r.; z prawej strony widoczne fragmenty p\u0142yt z grob\u00f3w Powsta\u0144c\u00f3w 1863 r.<\/span><\/span><\/p>\n

\u201eZbigniew\u201d opowiada:
\nWe \u015brod\u0119 o \u015bwicie przyjechali\u015bmy do Surkont. Wie\u017ali\u015bmy dwie trumny. \u201eCzarna Magda\u201d wystara\u0142a si\u0119 o 2 mundury i 2 koszule. Ten sam cz\u0142owiek, kt\u00f3ry zrobi\u0142 trumny, pom\u00f3g\u0142 nam wydoby\u0107 zw\u0142oki, obmy\u0107, w\u0142o\u017cy\u0107 do trumny i zasypa\u0107 bose stopy kwiatami. Tylko \u201eKotwicz\u201d i \u201eOrwid\u201d pochowani zostali w trumnach.<\/span>
Zwr\u00f3ci\u0142em si\u0119 do miejscowego ksi\u0119dza z pro\u015bb\u0105 o pogrzeb i pozwolenie\u00a0 pochowania wszystkich na parafialnym cmentarzu przy ko\u015bciele. Napotka\u0142em opory – chyba zreszt\u0105 zrozumia\u0142e: on tu zostawa\u0142 i nie m\u00f3g\u0142 nara\u017ca\u0107 si\u0119 w\u0142adzom. By\u0142 to zreszt\u0105 ksi\u0105dz Litwin, co go jeszcze bardziej usprawiedliwia\u0142o. Wobec tego prosi\u0142em go tylko o ostatni akt pogrzebu: pokropienie trumien i zw\u0142ok oraz odm\u00f3wienie modlitwy za zmar\u0142ych. Gr\u00f3b postanowili\u015bmy wykopa\u0107 przy le\u015bnym cmentarzyku powsta\u0144c\u00f3w z 1863 roku. Okoliczna ludno\u015b\u0107 ch\u0119tnie – powiedzia\u0142bym nawet: zdumiewaj\u0105co ch\u0119tnie – wzi\u0119\u0142a udzia\u0142 w tym smutnym obrz\u0105dku. To oni wykopali g\u0142\u0119bok\u0105 mogi\u0142\u0119, do\u015b\u0107 d\u0142ug\u0105, by pomie\u015bci\u0107 36 cia\u0142.<\/span>
Zwozili\u015bmy poleg\u0142ych z r\u00f3\u017cnych miejsc, poniewa\u017c oddzia\u0142 by\u0142 rozrzucony. Miejscowi prowadzili nas, bo sami nie mogliby\u015bmy do nich trafi\u0107. K\u0142adli\u015bmy zw\u0142oki na w\u00f3z i przewozili\u015bmy kolejno do wsp\u00f3lnej mogi\u0142y.<\/span>
Ostatnie zw\u0142oki przywie\u017ali\u015bmy ju\u017c wtedy, gdy ksi\u0105dz sta\u0142 nad mogi\u0142\u0105 i odprawia\u0142 egzekwie. Zaraz te\u017c przyst\u0105pili\u015bmy do zasypywania grobu.<\/span><\/p>\n

Dzia\u0142o si\u0119 to bardzo dawno: 23 sierpnia 1944. Od tego czasu wiele si\u0119 w Surkontach zmieni\u0142o. Rodziny Geni Myszk\u00f3wny i jeszcze jednego \u017co\u0142nierza ekshumowa\u0142y szcz\u0105tki swych bliskich i przenios\u0142y na cmentarz rodzinny. W\u0142adze sowieckie interesowa\u0142y si\u0119 trumnami: odkopa\u0142y je w 1945 roku, ogl\u0105da\u0142y cia\u0142a, ale potem pozwoli\u0142y je zakopa\u0107.
\nNie ma w Pielasie ksi\u0119dza i nie ma ju\u017c ko\u015bcio\u0142a. W\u0142adze przerobi\u0142y go na magazyn zbo\u017ca, a dzwonnic\u0119 rozebra\u0142y. Utrudnia to odnalezienie wsp\u00f3lnej mogi\u0142y, bo wie\u017ca by\u0142a dobrym punktem orientacyjnym.
\nMogi\u0142a AK znajduje si\u0119 po po\u0142udniowo-wschodniej stronie polnej drogi, \u0142\u0105cz\u0105cej Pielas\u0119 z Surkontami. Skraj mogi\u0142y oddalony jest o 30 m od drogi, jej o\u015b idzie prostopadle do drogi. Linie graniczne czworoboku d\u0142ugo\u015bci oko\u0142o 15 m s\u0105 ledwo dostrzegalne, a powierzchnia niczym si\u0119 nie odr\u00f3\u017cnia od otaczaj\u0105cego j\u0105 ugoru, zwanego tu z litewska \u201edyrwanem\u201d. Trumny \u201eKotwicza\u201d i \u201eOrwida\u201d umieszczone s\u0105 najbli\u017cej drogi. We wrze\u015bniu 1980 roku na kopczyku o wymiarach 2 x 2 m le\u017ca\u0142y dwa kamienie, wykazuj\u0105ce \u015blady pomnikowej obr\u00f3bki.<\/p>\n

\u201ePANIE, KIEDY TU WR\u00d3CICIE?\u201d<\/span><\/span><\/p>\n

Na pocz\u0105tku lat dziewi\u0119\u0107dziesi\u0105tych \u017cycie, a w\u0142a\u015bciwie Cezary Chlebowski, autor legendarnej ju\u017c dzisiaj ksi\u0105\u017cki, po\u015bwi\u0119conej mjr. Janowi Piwnikowi \u201ePonuremu\u201d, pt. \u201ePozdr\u00f3wcie G\u00f3ry \u015awi\u0119tokrzyskie\u201d i g\u0142\u00f3wny sprawca sprowadzenia z Kres\u00f3w do Krypty w Opactwie O.O. Cysters\u00f3w w W\u0105chocku jego proch\u00f3w, postanowili wraz z grup\u0105 ludzi z Rady Ochrony Pami\u0119ci Walk i M\u0119cze\u0144stwa dopisa\u0107 epilog tej pierwszej bitwy Antysowieckiego Powstania. Przeczytajcie jak opowiada\u0142 o tej ostatniej bitwie, tym razem nie pod… ale o Surkonty:<\/p>\n

Ta sprawa nie dawa\u0142a mi spokoju prawie przez p\u00f3\u0142 wieku. Jeszcze za czas\u00f3w PRL dzi\u0119ki pomocy \u201ePrzegl\u0105du Katolickiego\u201d uda\u0142o mi si\u0119 rozszerzy\u0107 rozszyfrowan\u0105 list\u0119 oficer\u00f3w i \u017co\u0142nierzy z 11 do 24. I tak pozosta\u0142o do dzisiaj. Ale los zbezczes
\nzczonych szcz\u0105tk\u00f3w tych ludzi prze\u015bladowa\u0142 mnie a\u017c do ko\u0144ca lat osiemdziesi\u0105tych. Jesieni\u0105 1989 r., gdy sko\u0144czy\u0142a si\u0119 PRL, znalaz\u0142em si\u0119 w dwuosobowej grupie, kt\u00f3rej powierzono dokonanie weryfikacji sk\u0142adu personalnego dotychczasowej\u00a0 Rady Ochrony Pami\u0119ci Walk i M\u0119cze\u0144stwa przy Urz\u0119dzie Premiera RP. W jaki\u015b czas p\u00f3\u017aniej premier powo\u0142a\u0142 mnie na stanowisko wiceprzewodnicz\u0105cego nowej Rady. W czerwcu 1990 r. wyjecha\u0142em do Grodna na zjazd organizacyjny Zwi\u0105zku Polak\u00f3w na Bia\u0142orusi. W\u0142a\u015bciwie by\u0142 to pretekst, by znale\u017a\u0107 si\u0119 w Surkontach i zbada\u0107 mo\u017cliwo\u015bci pchni\u0119cia tamtej sprawy w Mi\u0144sku.<\/p>\n

Przygotowywa\u0142em si\u0119 do tego wyjazdu do\u015b\u0107 gruntownie. Po drodze z Grodna do Mi\u0144ska razem z konsulem Henrykiem Kalinowskim odszukali\u015bmy Surkonty. Jak tam jest, wiedzia\u0142em – teoretycznie – ju\u017c rok wcze\u015bniej od zafascynowanego t\u0105 spraw\u0105 pracownika naukowego Uniwersytetu Warszawskiego Marka Go\u0142kowskiego, kt\u00f3ry wraz ze swoj\u0105 rodzin\u0105 ca\u0142\u0105 t\u0119 okolic\u0119 objecha\u0142, obfotografowa\u0142, nagra\u0142 na ta\u015bmy magnetofonowe rozmowy ze \u015bwiadkami dramatu i zebrany materia\u0142 pieczo\u0142owicie mi przekaza\u0142. Ale co innego obejrze\u0107 zdj\u0119cia, a co innego znale\u017a\u0107 si\u0119 samemu na pi\u0119knej olbrzymiej polanie i zobaczy\u0107 to wszystko na w\u0142asne oczy.<\/p>\n

Na ledwo dostrzegalnym wzniesieniu sta\u0142a olbrzymia blaszana obora, z kt\u00f3rej dochodzi\u0142o porykiwanie kilkuset kr\u00f3w. Od jej wr\u00f3t do odleg\u0142ych o p\u00f3\u0142 kilometra pastwisk prowadzi\u0142 wydeptany trakt, pokryty zesch\u0142\u0105 skorup\u0105 krowiego \u0142ajna. Pod t\u0105 skorup\u0105 le\u017celi ONI. \u201eKotwicz\u201d i 35 \u017co\u0142nierzy jego pocztu. Zabici lub ci\u0119\u017cko ranni i dobici d\u0142ugimi, w\u0105skimi, czterograniastymi bagnetami. Zakopano ich p\u0142ytko, niekt\u00f3rych tylko na p\u00f3\u0142 metra. Tu i \u00f3wdzie wystawa\u0142a ko\u015b\u0107. W\u0142a\u015bnie owe ko\u015bci oraz dwa g\u0142azy odwalone na bok z zatart\u0105 inskrypcj\u0105 z 1863 r. wskazywa\u0142y niezbicie, gdzie by\u0142 ongi\u015b powsta\u0144czy cmentarzyk, do kt\u00f3rego w osiemdziesi\u0105t lat p\u00f3\u017aniej do\u0142o\u017cono kotwiczowc\u00f3w. A nast\u0119pnie stale wyr\u00f3wnywano to wszystko racicami 800 kr\u00f3w przep\u0119dzanych t\u0119dy dwa razy dziennie. I tak trwa\u0142o to przez prawie p\u00f3\u0142 wieku. Troch\u0119 dalej biela\u0142a dzwonnica nowego ko\u015bci\u00f3\u0142ka i od niego a\u017c na sk\u0142on wzg\u00f3rza, po litewsk\u0105 granic\u0119, ci\u0105gn\u0119\u0142y si\u0119 zabudowania owej du\u017cej i wrogiej wsi Pielasy.<\/p>\n

\u017be te\u017c nikt przed tym nie ostrzeg\u0142 \u201eKotwicza\u201d. W zasadzie ziemia radu\u0144ska by\u0142a bardzo dobrym wyborem na operacyjny teren antysowieckiej konspiracji. Na okolicznych cmentarzach widzia\u0142em jeszcze w owym 1990 r. tylko katolickie krzy\u017ce, a na nagrobkach cyrylicy nie dostrzeg\u0142em. 86% ludno\u015bci tego powiatu jeszcze d\u0142ugo po wojnie, mimo panuj\u0105cego stalinizmu, domaga\u0142o si\u0119 wpisywania im w \u201epaszporty\u201d narodowo\u015bci polskiej. Tylko sam kraniec radu\u0144szczyzny, ten wok\u00f3\u0142 chutoru Surkonty – w\u0142a\u015bnie Pielasa i pozosta\u0142ych sze\u015b\u0107 wsi nad okupacyjn\u0105 i obecn\u0105 granic\u0105 z Litw\u0105 – by\u0142 wyj\u0105tkowo nieprzychylny Polakom, a szczeg\u00f3lnie AK.
\nW trzy lata p\u00f3\u017aniej dotr\u0119 w Mi\u0144sku do materia\u0142\u00f3w NKWD. I – jak si\u0119 oka\u017ce – nie by\u0142 to jedyny z tego \u017ar\u00f3d\u0142a donos wymierzony przeciwko AK. Zreszt\u0105 nawet w 1990 r. miejscowy ksi\u0105dz ko\u015bci\u00f3\u0142ka w Pielasie wola\u0142 rozmawia\u0107 po rosyjsku lub litewsku ni\u017c po polsku, cho\u0107 j\u0119zyk ten podobno zna. W Raduniu na rynku min\u0119li\u015bmy wysoki betonowy pylon z czerwon\u0105 gwiazd\u0105 na czubku, pod kt\u00f3rym w zadbanej mogile le\u017c\u0105 ci, kt\u00f3rzy padli w boju z \u201epolskimi legionierami\u201d<\/span>. Szokuj\u0105ce zestawienie obu poch\u00f3wk\u00f3w – ofiar i kat\u00f3w.<\/p>\n

Do Mi\u0144ska formalnie jecha\u0142em jako go\u015b\u0107 polskiego konsula generalnego celem wyg\u0142oszenia dla bia\u0142oruskich historyk\u00f3w referatu o organizacji \u201eWachlarz\u201d, ale mia\u0142em te\u017c cel drugi – wa\u017cniejszy.
\nPrzed kilkoma miesi\u0105cami, jeszcze w grudniu 1989 r., nasza Rada poprosi\u0142a konsula generalnego w Mi\u0144sku o pisemne zapytanie Ministerstwa Spraw Zagranicznych Bia\u0142oruskiej jeszcze wtedy SSR, jakie s\u0105 mo\u017cliwo\u015bci szybkiego nadania w\u0142a\u015bciwej formy zbiorowej mogile w Surkontach. Na to pismo przez p\u00f3\u0142 roku ministerstwo nie odpowiada\u0142o.
\nNa telefoniczn\u0105 propozycj\u0119 konsula generalnego pana My\u015blika Bia\u0142orusini zgodzili si\u0119, aczkolwiek niech\u0119tnie, na moj\u0105 wizyt\u0119 u nich. Wyznaczono nam godz. 15:00. W upalne popo\u0142udnie jednak o godz. 14:10, kiedy wraz z konsulem Kalinowskim wsiadali\u015bmy do samochodu, na dziedziniec konsulatu wjecha\u0142 motocyklista w czarnej sk\u00f3rzanej kurtce.
\n–\u00a0 Oho, zaczynaj\u0105 si\u0119 schody. Kurier z MID-u<\/span> – poinformowa\u0142 mnie zaniepokojony Kalinowski.
\nOdebra\u0142 i pokwitowa\u0142 pismo, przeczyta\u0142 i stwierdzi\u0142:
\n– To pismo czyni wizyt\u0119 naszej delegacji w MID-zie bezprzedmiotow\u0105.<\/span>
\nZamar\u0142em, ale tylko na chwil\u0119. Postanowi\u0142em zagra\u0107 va banque:
\n– Szkoda, \u017ce otrzymali\u015bmy to pismo tak p\u00f3\u017ano. Nasza delegacja przecie\u017c ju\u017c jest w drodze do MID-u.<\/span>

\nKalinowski okaza\u0142 najpierw bezgraniczne zdumienie, a nast\u0119pnie dostrzeg\u0142em w jego oku b\u0142ysk kpiarstwa. Zwr\u00f3ci\u0142 si\u0119 do kuriera:
\n– K’so\u017caleniu, wy nie uspieli. Naszi ludi u\u017ce ujechali k wam.<\/span> [Niestety, nie zd\u0105\u017cy\u0142 pan. Nasi ludzie ju\u017c do was pojechali].<\/span><\/p>\n

Kurier oboj\u0119tnie kiwn\u0105\u0142 g\u0142ow\u0105 my za\u015b udali\u015bmy si\u0119 w stron\u0119 konsulatu. Ale gdy tylko odjecha\u0142, pop\u0119dzili\u015bmy na sygnale (dyplomatyczne numery) do MID-u. Po drodze jeszcze raz przestudiowali\u015bmy otrzymane pismo. By\u0142a to odpowied\u017a na not\u0119 konsulatu sprzed p\u00f3\u0142 roku. Wyra\u017ca\u0142a zdziwienie, \u017ce Polska nadal chce upami\u0119tnia\u0107 miejsce poch\u00f3wku takich element\u00f3w, o kt\u00f3rych do dzisiaj okoliczni mieszka\u0144cy m\u00f3wi\u0105 jako o okrutnikach i gwa\u0142cicielach. Miejscowa ludno\u015b\u0107 nie zgadza si\u0119 na \u017cadne specjalne upami\u0119tnianie, mo\u017ce by\u0107 tylko mowa o ogrodzeniu tego kawa\u0142ka ziemi i umieszczeniu tam tablicy z napisem: \u201ePolskim \u017bo\u0142nierzom Armii Krajowej, poleg\u0142ym w 1944 roku\u201d<\/span>. By\u0142a to wyj\u0105tkowo pod\u0142a propozycja, nie uwzgl\u0119dniaj\u0105ca umieszczenia na owej tablicy dok\u0142adnej daty boju, co oczywi\u015bcie sugerowa\u0142o dzia\u0142ania Niemc\u00f3w.
\n
\n\u201eBezrukij Major\u201d – cz\u0119\u015b\u0107 6><\/a>
<\/span>Strona g\u0142\u00f3wna><\/span><\/a><\/span><\/p>\n

<\/div>\n","protected":false},"excerpt":{"rendered":"

Jan Erdman w ksi\u0105\u017cce …<\/p>\n","protected":false},"author":1,"featured_media":0,"comment_status":"open","ping_status":"open","sticky":false,"template":"","format":"standard","meta":[],"categories":[29],"tags":[],"_links":{"self":[{"href":"https:\/\/wcagowy.pl\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/posts\/688"}],"collection":[{"href":"https:\/\/wcagowy.pl\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/posts"}],"about":[{"href":"https:\/\/wcagowy.pl\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/types\/post"}],"author":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/wcagowy.pl\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/users\/1"}],"replies":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/wcagowy.pl\/index.php?rest_route=%2Fwp%2Fv2%2Fcomments&post=688"}],"version-history":[{"count":1,"href":"https:\/\/wcagowy.pl\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/posts\/688\/revisions"}],"predecessor-version":[{"id":1121,"href":"https:\/\/wcagowy.pl\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/posts\/688\/revisions\/1121"}],"wp:attachment":[{"href":"https:\/\/wcagowy.pl\/index.php?rest_route=%2Fwp%2Fv2%2Fmedia&parent=688"}],"wp:term":[{"taxonomy":"category","embeddable":true,"href":"https:\/\/wcagowy.pl\/index.php?rest_route=%2Fwp%2Fv2%2Fcategories&post=688"},{"taxonomy":"post_tag","embeddable":true,"href":"https:\/\/wcagowy.pl\/index.php?rest_route=%2Fwp%2Fv2%2Ftags&post=688"}],"curies":[{"name":"wp","href":"https:\/\/api.w.org\/{rel}","templated":true}]}}