{"id":638,"date":"2009-01-21T07:46:00","date_gmt":"2009-01-21T06:46:00","guid":{"rendered":"http:\/\/www.podziemiezbrojne.pl\/2009\/01\/21\/komendant-krysia-czesc-8-epilog\/"},"modified":"2019-08-20T10:09:20","modified_gmt":"2019-08-20T08:09:20","slug":"komendant-krysia-czesc-8-epilog","status":"publish","type":"post","link":"https:\/\/wcagowy.pl\/?p=638","title":{"rendered":"Komendant Krysia” – cz\u0119\u015b\u0107 8 [EPILOG]"},"content":{"rendered":"
„Kowalki. Sze\u015b\u0107dziesi\u0105t cztery lata po\u2026”<\/span><\/span><\/p>\n

Poni\u017cszy reporta\u017c „Kowalki. Sze\u015b\u0107dziesi\u0105t cztery lata po…”<\/span>, autorstwa\u00a0 Micha\u0142a Wo\u0142\u0142ejko i Marcina Bie\u0144kowicza ukaza\u0142 si\u0119 w Pi\u015bmie Spo\u0142eczno – Historycznym „Glaukopis”, Nr 11-12\/2008. Bardzo dzi\u0119kuj\u0119 autorom za tekst i zgod\u0119 na jego publikacj\u0119. <\/span><\/p>\n

W niedzielne popo\u0142udnie wybrali\u015bmy si\u0119 do Dubicz. Z miejsca gdzie mieli\u015bmy kwater\u0119, to jakie\u015b 40 kilometry. Swoj\u0105 drog\u0105, ta \u201enasza kwatera\u201d to stare partyzanckie meliny \u201eKrysi\u201d i \u201eLichego\u201d – wie\u015b Ba\u0142andziszki i Matujzy. <\/span>
Blisko stamt\u0105d do szlacheckich okolic Pajudubia, Tietanc\u00f3w i resztek za\u015bcianka Niewonia\u0144ce. Niewonia\u0144c\u00f3w, kt\u00f3re by\u0142y atakowane przez bolszewick\u0105 partyzantk\u0119 zza Solczy w 1944 roku. Tyle dygresji, wracam do naszej podro\u017cy do Puszczy Nackiej.<\/span><\/p>\n

Puszcza bardzo si\u0119 zmieni\u0142a, a dok\u0142adnie zmieni\u0142 j\u0105 cz\u0142owiek, robi\u0105c cz\u0119sto bezmy\u015blne melioracje, osuszaj\u0105c b\u0142ota i drenuj\u0105c ziemi\u0119 doprowadzi\u0142 do wyja\u0142owienia \u0142\u0105k puszcza\u0144skich, kt\u00f3re teraz trafniej chyba nazwa\u0107 piaskami. Niestety, wida\u0107 te\u017c rabunkow\u0105 gospodark\u0119 le\u015bn\u0105, wiele winy w tym i ch\u0142op\u00f3w, kt\u00f3rzy tn\u0105 las jak im si\u0119 podoba. Jad\u0105c do Dubicz kr\u0119t\u0105 ale asfaltow\u0105 drog\u0105, zwraca po prawej stronie uwag\u0119 wielka, nowa stanica graniczna, zwana przez nas z litewska \u201eruo\u017casem\u201d [ruo\u017cas \u2013 pas graniczny]<\/span>, a wiec pilnuj\u0105. Doje\u017cd\u017camy do Dubicz – na mogi\u0142\u0119 z 1863 roku. Gr\u00f3b i pomnik powsta\u0144czy\u00a0 z lat 30-tych\u00a0 w doskona\u0142ym stanie. Mogi\u0142a stanowi centralny punkt wsi. Kto\u015b tu\u017c przed nami by\u0142 – tli\u0142y si\u0119 jeszcze \u015bwiat\u0142a i pachnia\u0142y bia\u0142o-czerwone r\u00f3\u017ce.
\n\u201ePolegli w bitwie pod Dubiczami, pochowani we wsp\u00f3lnej mogile, tu spoczywaj\u0105 bohaterscy powsta\u0144cy. Ludwik Narbutt, Naczelny W\u00f3dz Powstania Narodowego na Litwie\u201d<\/span> \u2013 g\u0142osi napis w j\u0119zyku polskim. Ni\u017cej s\u0105\u00a0 jeszcze wyryte nazwiska jego 12 towarzyszy, poleg\u0142ych pod Dubiczami 5 maja 1863 roku, w\u015br\u00f3d nich m\u00f3j pra, pradziadek, Stefan Hubarewicz.<\/p>\n

Obserwuj\u0119 delikatne i nieco skrywane wzruszenie Tomka, mojego serdecznego przyjaciela i kompana po kresowych szlakach tej wiosennej wyprawy anno domini 2008. Rozmawiamy o Narbuttach, o naszych rodzinach i bliskich, g\u0142\u00f3wnie o sensie trwania przez te 500 lat na Kresach i ko\u015bciach tu z\u0142o\u017conych. Mo\u017ce jak u Orzeszkowej, ta mogi\u0142a jest najpe\u0142niejszym sensem naszej tu obecno\u015bci. W ka\u017cdym razie, dzi\u0119ki niej i przez ni\u0105 nie mo\u017cemy zapomnie\u0107 i nie zapomnimy. Nie ma co, idziemy do ksi\u0119dza. Niestety plebania pusta, \u017ca\u0142uj\u0119, bo wiem \u017ce ksi\u0105dz, Polak z Ejszyszek, jest zacnym cz\u0142owiekiem. Tu niestety wkrada si\u0119 kolejna dygresja. Jakie\u015b p\u00f3\u0142 roku temu Rada Ochrony Pomnik\u00f3w Walk i M\u0119cze\u0144stwa, przy osobistym udziale jej szefa Andrzeja Przewo\u017anika dokona\u0142a ekshumacji 10 ch\u0142opc\u00f3w od \u201eKotwicza\u201d, poleg\u0142ych w pobliskim lesie ko\u0142o Poddubicz… by\u0142o to na dzie\u0144 przed \u201emasakr\u0105 surkonck\u0105\u201d<\/a><\/span>. Niestety z przyczyn mi niewiadomych, pan Andrzej Przewo\u017anik nie wystara\u0142 si\u0119 si\u0119 u\u00a0 w\u0142adz litewskich o stosowne pozwolenia i nie m\u00f3g\u0142 dokona\u0107 godnego poch\u00f3wku. Ko\u015bci wykopane, co\u015b trzeba zrobi\u0107, a wi\u0119c… zapakowali ch\u0142opc\u00f3w do trumienek i wstawili do ksi\u0119\u017cowego gara\u017cu, gdzie w\u015br\u00f3d ozd\u00f3b jase\u0142kowych czekaj\u0105 na sw\u00f3j czas. Mia\u0142o to trwa\u0107 kilka tygodni, a min\u0119\u0142o ju\u017c p\u00f3\u0142 roku. Sporo w tym symbolizmu, bo ponad 60 lat le\u017celi bezimiennie w lesie, a teraz ponad 6 miesi\u0119cy w gara\u017cu na plebanii. Ile jeszcze tych sz\u00f3stek czeka t\u0119 dziesi\u0105tk\u0119? Plebania pusta, ksi\u0105dz pojecha\u0142 do innego ko\u015bcio\u0142a. Wracamy. Wyje\u017cd\u017camy z Dubicz, mamy wraca\u0107 nad Wersok\u0119, a tu co\u015b mnie tkn\u0119\u0142o…
\n– Tomku <\/span>\u2013 m\u00f3wi\u0119 – skr\u0119\u0107my w prawo, tu przed stawem czy jeziorkiem, ot tam w\u0142a\u015bnie.<\/span>
\nTak si\u0119 dziej\u0119, jedziemy, mijamy staw, za wod\u0105 kilka dom\u00f3w – to Poddubicze. Nie ma jakkolwiek \u017cadnego znaku, ale nie myl\u0119 si\u0119, mam dobr\u0105 litewsk\u0105 map\u0119 \u2013 tzw. setk\u0119, za przysi\u00f3\u0142kiem wje\u017cd\u017camy w las. W\u0105ziutki piaszczysty dukt, a po obu jego stronach mokro – rojsty i wyrastaj\u0105ce z nich niejako stare sosny. Nie wiedzie\u0107 czemu ale przypomina mi si\u0119 \u201eLithuania\u201d Grottgera, czyli zn\u00f3w 1863 rok\u2026
\nNie, nic z tego… wiem dok\u0142adnie, \u017ce teraz jedziemy \u015bladem innego powstania. Powstania 1944 i lat p\u00f3\u017aniejszych. Wr\u00f3g te\u017c inny, cho\u0107 m\u00f3wi\u0105cy tym samym j\u0119zykiem co sotnie kozackie w pami\u0119tnym 1863. Tomek jest\u00a0 nieco zaniepokojony ewentualnym stanem \u201enaszego auta\u201d po tej le\u015bnej eskapadzie ale twardo jedzie. Pchamy si\u0119 w puszcz\u0119.\u00a0 Czy aby na pewno ruszyli\u015bmy dobr\u0105 drog\u0105?\u00a0 Zaczynamy mie\u0107 w\u0105tpliwo\u015bci. Po 4, mo\u017ce 5 km jazdy przez las, jak spod ziemi wyrasta szlaban i buda \u201eruo\u017casu\u201d. Tomek nie wytrzymuje – wracamy, to ju\u017c granica – powiada.
\n– Zaryzykujemy <\/span>\u2013 m\u00f3wi\u0119 spokojnie – najwy\u017cej nas zawr\u00f3c\u0105, a ja potem grzecznie moim \u0142amanym litewskim przeprosz\u0119 i powiem, \u017ce\u015bmy zb\u0142\u0105dzili.\u00a0 \u2013 Ok., Michale <\/span>\u2013 Tomek m\u00f3wi chyba bardziej do siebie, bo rusza z miejsca, nie doko\u0144czywszy ostatniego s\u0142owa.\u00a0 Ryzyko si\u0119 op\u0142aca. Buda pusta, omijamy szlaban, las rzednie, widz\u0119 ju\u017c zarysy pierwszych dom\u00f3w. Jeste\u015bmy w Kowalakach.<\/p>\n

Kowalki znajduj\u0105 si\u0119 w jakim\u015b takim dziwnym pasie ziemi niczyjej. Formalnie nale\u017c\u0105 do Litwy, natomiast rzekomo nie mo\u017cna tam wjecha\u0107 legalnie – bez \u201edazwo\u0142u\u201d – specjalnego pozwolenia. Na szcz\u0119\u015bcie jednak, nam nie dane by\u0142o sprawdzi\u0107 osobi\u015bcie czy jest to prawd\u0105. Wjechali\u015bmy i wyjechali\u015bmy bez przyg\u00f3d i spotkania z Litwinami.\u00a0 Granica z Bia\u0142orusi\u0105 przechodzi przez w\u0142a\u015bciwie pola za wsi\u0105 i skr\u0119ca \u0142ukiem dotykaj\u0105c do lasu, kt\u00f3ry jest ju\u017c bia\u0142oruski.\u00a0 Wie\u015b to szumne s\u0142owo. Kowalki umieraj\u0105, zosta\u0142o kilkoro, mo\u017ce kilkana\u015bcie\u00a0 starszych os\u00f3b, \u017cyj\u0105cych w biednych domach. Taki\u00a0 ubo\u017cuchny puszcza\u0144ski pieriesio\u0142ek na ko\u0144cu \u015bwiata. Dzisiaj na ko\u0144cu Zjednoczonej Europy.<\/div>\n

Zatrzymujemy si\u0119 na rozstaju dw\u00f3ch dr\u00f3\u017cek wiejskich, gdzie kresowym zwyczajem stoi krzy\u017c. Wyci\u0105gam ostatni znicz i zapalam go przy krzy\u017cu. Jest wietrznie i rze\u015bko, zreszt\u0105 s\u0142o\u0144ce zasz\u0142o za chmurami i wygl\u0105da jakby dzie\u0144 mia\u0142 si\u0119 ku ko\u0144cowi, cho\u0107 to jeszcze par\u0119 godzin. Lampka nie chce si\u0119 zapali\u0107, wi\u0119c raz po raz schylam si\u0119 pod ten Krzy\u017c Pa\u0144ski i pr\u00f3buj\u0119 od nowa j\u0105 rozpali\u0107. W duszy kln\u0119 w \u017cywy kamie\u0144 na t\u0119 \u201eniedor\u00f3bk\u0119\u201d litewsk\u0105, kupion\u0105 za 2 lity w \u201emagazynie\u201d w Ejszyszkach.<\/p>\n

Ca\u0142a ta sytuacja musia\u0142a dziwnie wygl\u0105da\u0107 dla osoby, a by\u0107 mo\u017ce os\u00f3b obserwuj\u0105cych j\u0105 zza okien w pobliskich cha\u0142upkach i na \u0142\u0105ce. Grunt, \u017ce spowodowa\u0142a \u017cyw\u0105 reakcje babci wiejskiej, kt\u00f3ra prowadz\u0105c krow\u0119 na popo\u0142udniowe dojenie, zostawi\u0142a j\u0105 na drodze i pogna\u0142a z kijem w r\u0119ku w moj\u0105 stron\u0119.
\n– A szczo wy tut pred kry\u017com robicia ch\u0142opczyki<\/span> – krzyczy na mnie. – Niczaho <\/span>trasznaga,\u00a0 babula, my \u0142atinniki, iz Polszczy pryjehli <\/span>– odpowiadam do niej po bia\u0142orusku, a w\u0142a\u015bciwie „pa prostu”.
\n[- Co wy tutaj przed krzy\u017cem robicie? – Nic z\u0142ego babciu, przyjechali\u015bmy z Polski, jeste\u015bmy rzymskimi katolikami.]<\/span>
\n– A z Polszczy, u Imia Ajca, Syna i Duha Swiatoha; Ja szmat gadou nie baczy\u0142a Poliakau. A na woszta da nas, u naszyja Kowalki pryehali? <\/span>– pyta nasza babcia.
\n[A z Polski, w imi\u0119 Ojca, Syna i Ducha \u015aw. Ja wiel
\ne\/mn\u00f3stwo lat nie widzia\u0142am Polak\u00f3w. A po co, w jakim celu przyjechali\u015bcie do tych naszych Kowalek?]<\/span>
\n– Ot, sami paczycie Babula, szto znicz palim piera krzy\u017com, tamu babula, szto tut u 45-m godzi zaginu\u0142 \u201enasz kamendant Krysia\u201d. Akouskij Kamandzir. Balszawiki Jeho zabili <\/span>– dodaj\u0119.
\n[No widzicie babciu, \u017ce lampk\u0119\/znicz zapalamy przed krzy\u017cem i to dlatego, \u017ce tu w 45-tym roku zgin\u0105\u0142 nasz kmdt. Krysia. To by\u0142 dow\u00f3dca Akowski. Bolszewicy go zabili.]<\/span>
\nBabcia strapiona, czujnie wycofuje si\u0119 z niewygodnego dla niej tematu.
\n– Ja skanczy\u0142a 80 gadou, heta\u00a0 nie znaju, nie wiem i nie pamiataju tych czasou.<\/span>
\n[Cho\u0107 sko\u0144czy\u0142am 80 lat, to tego (faktu) nie znam i nie pami\u0119tam tamtych czas\u00f3w.]<\/span>
\n– Nic Babcia<\/span> – m\u00f3wi\u0119 – my was muczy\u0107 nie budziem, nie za getym pryjechali, \u015bwiat\u0142o zapalim i usio, zosta\u0144cie z Bogiem. <\/span>
\n[To nic babciu, nie przyjechali\u015bmy was tu m\u0119czy\u0107 (pytaniami o to), palimy \u015bwiat\u0142o i wszystko.]<\/span>
\nI nagle cos w duszy tej ko\u0142chozowej staruszki drgn\u0119\u0142o.
\n– Czakaj panok, po starago pobiegu<\/span>…
\n[Niech pan poczeka, polec\u0119 po starego…]<\/span><\/p>\n

Nim sko\u0144czy\u0142a m\u00f3wi\u0107, ju\u017c bieg\u0142a do domu. \u201eStary\u201d, istotnie przyszed\u0142, lekko sparali\u017cowany, o ciep\u0142ych oczach i bystrym spojrzeniu. Zacz\u0105\u0142 nas bada\u0107. A to sk\u0105d przyjechali\u015bmy, a to u kogo mieszkamy, a to wreszcie czy aby nie rodzina tego \u201ekamandira Krysia\u201d. Po dobrych kilku minutach wypali\u0142:
\n– Pami\u0119taju usio, hot u mnie uze 88 hod idzie; Zasada by\u0142a i isz\u0142a at Naczy, Akoucy ot, ot tuda s heta liesa, szczo widitie iszli <\/span>– pokazuje nam r\u0119k\u0105 na ten las co ju\u017c jest po bia\u0142oruskiej stronie kordonu.
\n– Ruskie u wioscy, za murami i damami. I jany (Akoucy) na poli byli, Ruskie ich strialaiec paczali. Palagli jany na \u015bniezie, z prawa i z lewa daro\u017cki. Krysia biazau pami\u017c imi i kirawau agniom, on padau i potym stra\u0142au iznou, ja praz wakno baczyu (ale nie usio baczyu i tak duma\u0142u szczo on tych stre\u0142au ruskich nie baitsia. Ale uw kancy jeho seria z automata patrapila u jaho i tak kak staja\u0142 – upau u snieg. Pojdziem, paka\u017cu.<\/span> Poszli\u015bmy jakie\u015b 50 metr\u00f3w…
\n[Wszystko pami\u0119tam, chocia\u017c mam ju\u017c (sko\u0144czony) 88 rok. Ob\u0142awa by\u0142a ze strony Naczy. (chodzi o to, \u017ce grupa Smiersza przyjecha\u0142a z Naczy \u2013 miejscowo\u015b\u0107 obecnie ju\u017c po bia\u0142oruskiej stronie\u00a0 – do Kowalek) Akowcy szli od strony lasu \u2013 tego lasu, kt\u00f3ry widzicie. Ruscy byli w wiosce, kryli si\u0119 za p\u0142otami i domami. I dok\u0142adnie wtedy jak Akowcy byli na polu (\u0142\u0105ce), Ruscy zacz\u0119li strzela\u0107. Wtedy (Akowcy) po\u0142o\u017cyli si\u0119 w \u015bniegu \u2013 z prawej i z lewej strony dr\u00f3\u017cki. Krysia biega\u0142 mi\u0119dzy nimi i kierowa\u0142 ogniem (ostrza\u0142em). Bieg\u0142, k\u0142ad\u0142 si\u0119 i z znowu si\u0119 podnosi\u0142. Ja ogl\u0105da\u0142em wszystko przez okno, ale nie wszystko widzia\u0142em, niemniej my\u015bla\u0142em sobie czemu on tych strza\u0142\u00f3w rosyjskich si\u0119 nie boi (kul ew.). No ale w ko\u0144cu seria z automatu go trafi\u0142a i tak jak sta\u0142, upad\u0142 w \u015bnieg. Chod\u017amy,\u00a0 p\u00f3jdziemy, poka\u017c\u0119 (gdzie).]<\/span>
\n– Tot tu, ni pami\u0119tnika Paliaki nie pastawili. Srogam, ale my tu bajalis, no a paczemu Paliaki z Polszczy nie pryjechali i kry\u017ca albo pamiatnika nie pastawili; nie wiedaju. On by\u0142 tut wialikim kamandzirem. Patom jeho „trupa” (Krysi) Ruskie naszli u sniagu i usiem ludziam pa wiaskach pakazywali i hawaryli: \u201enu i gdie wasz kamandir\u201d. Adrazu pasla hetaga baju, taki haziajin by\u0142 – Tamulewicz, tak jon (ba\u0142ota tut raniej by\u0142o, pierad melioracyjaj) pryjehau z wazom i kaniom, widac hatie\u0142 zabra\u0107 kamandzira, a tut uz Ruskie byli i tak Tamulewicza zabrali i kania i woz\u2026\u00a0 i on prapa\u0142 \u2013 ten Tamulewicz, nu my jeho uze nikoli nie baczylii<\/span>. Ot i usio.<\/span>
\n[To tutaj, ni nagrobku, pomnika Polacy nie postawili. My bali\u015bmy si\u0119 strasznie, no ale czemu Polacy z Polski nie przyjechali i krzy\u017ca ani pomnika nie postawili, nie wiem. On przecie\u017c by\u0142 wielkim dow\u00f3dc\u0105. Potem (po \u015bmierci) jego trupa Ruscy znale\u017ali w \u015bniegu i wozili po wioskach i wszystkim ludziom pokazywali i m\u00f3wili „no gdzie ten wasz komendant?” Zaraz po walce pewien gospodarz o nazwisku Tamulewicz przyjecha\u0142 na t\u0119 \u0142\u0105k\u0119 (wcze\u015bniej przed melioracj\u0105 to tu b\u0142ota by\u0142y), z wozem i koniem, i chcia\u0142 zabra\u0107 cia\u0142o Komendanta, ale tu ju\u017c Ruscy byli i jego \u2013 Tamulewicza zabrali\/aresztowali\u2026 i konia i ten w\u00f3z te\u017c; i tak przepad\u0142 Tamulewicz i ko\u0144 i ten w\u00f3z ,i nigdy ju\u017c go wi\u0119cej nie zobaczyli\u015bmy. To wszystko.]<\/span><\/p>\n

Da\u0142em gospodarzom troch\u0119 lit\u00f3w i kaza\u0142em da\u0107 na msz\u0119 w Dubiczach za dusz\u0119\u00a0 tego\u00a0 „NASZEGO KAMANDIRA”. Obiecali, \u017ce tak zrobi\u0105…
\nZabrali\u015bmy si\u0119 z Tomkiem z powrotem,\u00a0 tym samym duktem puszcza\u0144skim – wzd\u0142u\u017c rojst\u00f3w –\u00a0 do tymczasowego domu, czyli do naszej meliny nad Wersok\u0105. Tomek w\u0142\u0105czy\u0142 muzyk\u0119, us\u0142ysza\u0142em nast\u0119puj\u0105ce s\u0142owa [t\u0142um.]<\/span>:
\n\u201ePoca\u0142uj mnie na po\u017cegnanie
\nWynurzam si\u0119 tu\u017c przed zapadni\u0119ciem w sen
\nTeraz coraz ni\u017cej, coraz wolniej
\nNajdziwaczniejszy grymas Twych ust
\nLecz ja nie widz\u0119, nie czuj\u0119
\nTylko mocno wznosz\u0119 r\u0119ce w milczeniu
\nPrzed mymi gasn\u0105cymi oczami
\nA w moich oczach \u2013 Tw\u00f3j u\u015bmiech \u2013 ostatnia rzecz zanim odejd\u0119.\u201d<\/span>*<\/span><\/span>
\nPomy\u015bla\u0142em, \u017ce Komendant m\u00f3g\u0142 faktycznie my\u015ble\u0107 w ostatnich chwilach swego \u017cycia o wielkiej i niespe\u0142nionej mi\u0142o\u015bci o imieniu Krysia, na cze\u015b\u0107 kt\u00f3rej przyj\u0105\u0142 zreszt\u0105 sw\u00f3j pseudonim.
\nDzia\u0142o si\u0119 to 20 kwietnia 2008 roku. Ponad 64 lata od \u015bmierci Jana Borysewicza.
\n*<\/span> Utw\u00f3r zespo\u0142u The Cure „The Same Deep Water As You”<\/a> z p\u0142yty Disintegration<\/span><\/span><\/span>.<\/span><\/p>\n

\"\"<\/span><\/div>\n

Komendant „Krysia” – cz\u0119\u015b\u0107 9 [EPILOG – Fotorelacja]><\/span><\/a>
Strona g\u0142\u00f3wna><\/span><\/a><\/span><\/p>\n<\/div>\n","protected":false},"excerpt":{"rendered":"