{"id":612,"date":"2009-03-30T15:25:19","date_gmt":"2009-03-30T13:25:19","guid":{"rendered":"http:\/\/www.podziemiezbrojne.pl\/2009\/03\/30\/zabic-jeza-czesc-5\/"},"modified":"2019-11-13T10:54:35","modified_gmt":"2019-11-13T09:54:35","slug":"zabic-jeza-czesc-5","status":"publish","type":"post","link":"https:\/\/wcagowy.pl\/?p=612","title":{"rendered":"ZABI\u0106 „JE\u017bA” – cz\u0119\u015b\u0107 5"},"content":{"rendered":"
Interesuj\u0105cym uzupe\u0142nieniem opisanej wy\u017cej akcji oraz los\u00f3w Zacheusza Nowowiejskiego, jest o\u015bwiadczenie, jakie z\u0142o\u017cy\u0142 Kazimierz Chrzanowski w 1994 roku:
\n„Po odbiciu ze szpitala Edmund Morawski zosta\u0142 przywieziony do mnie do Duczymina (w maju 1946 roku). By\u0142em w tym czasie sekretarzem Zarz\u0105du Gminnego w Duczyminie. Rany na jego stopach by\u0142y nie zagojone, a ko\u015bci wystawa\u0142y z ran. Stan jego n\u00f3g (st\u00f3p) wymaga\u0142 natychmiastowej pomocy. Przywioz\u0142em wtedy do rzekomo chorej \u017cony lekarza Wac\u0142awa Bendowskiego z Chorzel. Gdy zobaczy\u0142 kogo ma leczy\u0107, zdenerwowa\u0142 si\u0119, ale o nic nie pyta\u0142. Recept\u0119 napisa\u0142 na moje nazwisko. Leki te zmniejszy\u0142y b\u00f3l i nast\u0105pi\u0142o gojenie ran. Morawski ukrywa\u0142 si\u0119 w naszym mieszkaniu oko\u0142o dw\u00f3ch tygodni, potem ze wzgl\u0119du na nasze bezpiecze\u0144stwo, wywioz\u0142em go do rodzic\u00f3w do wsi Brzuzy P\u0142ockie. Opowiada\u0142 mi, \u017ce przez ca\u0142y czas aresztowania przetrzymywany by\u0142 w ma\u0142ej kom\u00f3rce. By\u0142 tak wyczerpany przes\u0142uchaniami i biciem, \u017ce znajdowa\u0142 si\u0119 w stanie krytycznym pod wzgl\u0119dem fizycznym i psychicznym. Pewnego dnia us\u0142ysza\u0142 pod drzwiami kom\u00f3rki s\u0142owa szefa UB Tramsa, \u017ce od Morawskiego ju\u017c si\u0119 nic nie dowiemy i \u017ce czas sko\u0144czy\u0107 z t\u0105 padlin\u0105. Po kilkunastu minutach przyszed\u0142 funkcjonariusz UB celem zabrania go z kom\u00f3rki. Powiedzia\u0142 mi, \u017ce zdawa\u0142 sobie spraw\u0119, \u017ce czeka go \u015bmier\u0107 i za\u017c\u0105da\u0142 widzenia z szefem UB. Uwa\u017ca\u0142, \u017ce jedyn\u0105 szans\u0105 uratowania \u017cycia jest deklaracja powiedzenia wszystkiego, co wie o cz\u0142onkach organizacji i miejscu przechowywania broni. Obecny stan zdrowia, \u017ceby m\u00f3g\u0142 to wszystko powiedzie\u0107, wymaga\u0142 leczenia. Mia\u0142 nadziej\u0119, \u017ce je\u017celi jego propozycja zostanie spe\u0142niona i zostanie przewieziony do szpitala, to Zacheusz Nowowiejski zorganizuje jego odbicie, podobnie jak wielokrotnie organizowa\u0142 odbicie innych cz\u0142onk\u00f3w organizacji. Szef UB Trams przyj\u0105\u0142 jego propozycj\u0119 i pod stra\u017c\u0105 funkcjonariuszy UB, zosta\u0142 umieszczony w miejscowym szpitalu. Zacheusz Nowowiejski nie zawi\u00f3d\u0142 go i zosta\u0142 odbity.
\nPo zab\u00f3jstwie Zacheusza Nowowiejskiego i po uchwaleniu amnestii, w dniu 18 kwietnia 1947 roku kilkunastu cz\u0142onk\u00f3w naszej organizacji w tym ja i Edmund Morawski zg\u0142osi\u0142o si\u0119 do UB w Przasnyszu celem ujawnienia si\u0119. Przes\u0142uchania do protoko\u0142u trwa\u0142y do rana 19 kwietnia 1947 roku (najd\u0142u\u017cej E. Morawskiego). Po zako\u0144czeniu przes\u0142ucha\u0144, szef UB Trams zorganizowa\u0142 posi\u0142ek w restauracji. W czasie posi\u0142ku Trams powiedzia\u0142 do E. Morawskiego, \u017ce uda\u0142o mu si\u0119 wykiwa\u0107 UB. Doda\u0142, \u017ce gdyby tego nie zrobi\u0142, to dzi\u015b na pewno nie by\u0142oby go w\u015br\u00f3d nas.
\nNa koniec nadmieniam, \u017ce Zacheusz Nowowiejski w drugiej po\u0142owie listopada 1946 roku (daty dok\u0142adnie nie pami\u0119tam) nocowa\u0142 w naszym mieszkaniu w Duczyminie. By\u0142o to moje ostatnie z nim spotkanie. (W nied\u0142ugim czasie zosta\u0142 zabity). W rozmowie ze mn\u0105 powiedzia\u0142, \u017ce wraca z narady zorganizowanej w powiecie ostro\u0142\u0119ckim, na kt\u00f3rej zosta\u0142y przekazane dyspozycje ujawnienia si\u0119 po uchwaleniu amnestii. Uznano prowadzenie dalszej walki za bezcelowe.”<\/span>
\n\"\"
\nPor. Zacheusz Nowowiejski „Je\u017c”<\/span><\/span>.<\/p>\n

Oddzia\u0142 \u201eJe\u017ca\u201d jeszcze wielokrotnie ratowa\u0142 z opa\u0142\u00f3w ludzi aresztowanych, przewo\u017conych w pobli\u017cu Janowa. UB nie wyprawia\u0142 si\u0119 w okolice Janowa i Zembrzusa mniejszym oddzia\u0142em ni\u017c pluton. Jak ognia bali si\u0119 okolic Jarzynnego Krzaka, gdzie ni st\u0105d, ni zow\u0105d pojawiali si\u0119 partyzanci \u201eJe\u017ca\u201d.<\/p>\n

„JU\u017b ZACHEUSZ NIKOGO NIE UWOLNI…”<\/span><\/span><\/p>\n

Na \u201eJe\u017ca\u201d organizowano ob\u0142awy, szczeg\u00f3lnie w jego rodzinnej wsi i w domu rodzic\u00f3w. Funkcjonariusze UB byli bezwzgl\u0119dni. Matka \u201eJe\u017ca\u201d musia\u0142a znie\u015b\u0107 wiele udr\u0119k fizycznych i psychicznych od pracownik\u00f3w bezpieki, ordynarnych, popisuj\u0105cych si\u0119 swoj\u0105 w\u0142adz\u0105 i plugawym s\u0142ownictwem. Niemal po ka\u017cdej takiej wizycie, m\u0142odszy brat \u201eJe\u017ca\u201d by\u0142 aresztowany i bez wyroku przetrzymywany w areszcie UB w Przasnyszu. Bezustanne tropienie \u201eJe\u017ca\u201d musia\u0142o w ko\u0144cu przynie\u015b\u0107 po\u017c\u0105dany dla ubek\u00f3w rezultat. Du\u017c\u0105 rol\u0119 odegrali zwerbowani przez UB konfidenci. Do aresztowa\u0144 cz\u0142onk\u00f3w AK przyczyniali si\u0119 tacy kapusie, jak np. Antoni Szypulski, Stanis\u0142aw Zebrowski \u201eZaj\u0105c\u201d.<\/p>\n

6 grudnia 1946 r. oddzia\u0142 funkcjonariuszy UB z Przasnysza na czele z por. Madziarem, silnie wzmocniony przez doborow\u0105 jednostk\u0119 – pluton \u017co\u0142nierzy z 3. Pu\u0142ku U\u0142an\u00f3w Warszawskich pod dow\u00f3dztwem kpt. (rtm.) Mieczys\u0142awa Radaja – dokona\u0142 ob\u0142awy na rodzinn\u0105 wie\u015b \u201eJe\u017ca\u201d – Zembrzus. Przeciwko jednemu partyzantowi skierowano kilkadziesi\u0105t uzbrojonych po z\u0119by os\u00f3b. Dow\u00f3dc\u0105 pu\u0142ku by\u0142 gen. Siergiejew, sowiecki oficer, kt\u00f3ry w drugiej po\u0142owie 1944 r., jeszcze w stopniu kapitana, prowadzi\u0142 rozmowy z \u201eJe\u017cem\u201d. Zacheusz nie podda\u0142 si\u0119. Pr\u00f3bowa\u0142 ucieczki w kierunku bagien. Zawsze m\u00f3wi\u0142, \u017ce nie da si\u0119 wzi\u0105\u0107 \u017cywy. Kapitan Radaj opar\u0142 karabin o p\u0142ot i strzela\u0142 do uciekaj\u0105cego partyzanta. Ranny \u201eJe\u017c\u201d, b\u0119d\u0105c bez szans na przebicie si\u0119 przez ob\u0142aw\u0119, przy\u0142o\u017cy\u0142 pistolet do g\u0142owy i ostatni strza\u0142 przeznaczy\u0142 dla siebie.
\n\"\"<\/a>
\nWycinek mapy terenu [WIG 1931], gdzie 6 grudnia 1946 r.\u00a0 zgin\u0105\u0142 por. Wiktor Zacheusz Nowowiejski „Je\u017c”. Na czerwono oznaczono rejon wsi Zembrzus – Mokry Grunt, gdzie rozegra\u0142a si\u0119 ta tragedia.<\/span> [kliknij w miniatur\u0119 mapy]<\/span><\/span><\/p>\n

Brat Zacheusza Nowowiejskiego – Izydor, w nast\u0119puj\u0105cy spos\u00f3b opisa\u0142 okoliczno\u015bci jego \u015bmierci:
\n„\u201eJe\u017c\u201d zosta\u0142 napadni\u0119ty i zamordowany 6 grudnia 1946 roku w swoim rodzinnym domu. W dniu tym z ojcem w stodole czy\u015bci\u0142 \u017cyto. Oko\u0142o godz. 12.00 na podw\u00f3rku pojawi\u0142o si\u0119 o\u015bmiu u\u0142an\u00f3w w mundurach LWP. W dniu tym by\u0142a obfita mg\u0142a. \u201eJe\u017c\u201d pr\u00f3bowa\u0142 opu\u015bci\u0107 stodo\u0142\u0119, zosta\u0142 jednak zauwa\u017cony przez jednego z prze\u015bladowc\u00f3w, kt\u00f3ry za nim pop\u0119dzi\u0142, prawdopodobnie dogoni\u0142 i zamordowa\u0142. Widoczne by\u0142y \u015blady na twarzy denata. W tym czasie wie\u015b by\u0142a otoczona przez 34 kawalerzyst\u00f3w, wyposa\u017conych w bro\u0144 maszynow\u0105 i tabory. Cia\u0142o tragicznie zmar\u0142ego zosta\u0142o w najg\u0142\u0119bszej tajemnicy przed ludno\u015bci\u0105 zembrzusk\u0105 wywiezione. Pokazano je dopiero pracownikom gminy Dzierzgowo, w\u015br\u00f3d kt\u00f3rych by\u0142 kolega szkolny \u201eJe\u017ca\u201d.”<\/span><\/p>\n

Cia\u0142o \u201eJe\u017ca\u201d ubecy przewie\u017ali do UBP w Przasnyszu. Nast\u0119pnego dnia aresztowano rodzic\u00f3w zmar\u0142ego i jego s\u0105siad\u00f3w. Przetrzymywani byli w areszcie przez kilka dni, a nast\u0119pnie przedstawiono im zw\u0142oki zmar\u0142ego, celem stwierdzenia to\u017csamo\u015bci. Jego zw\u0142ok nie zwr\u00f3cono. Nie ma on w\u0142asnego grobu. Na z\u0142o\u017con\u0105 pro\u015bb\u0119 do prezydenta Bieruta w sprawie oddania zw\u0142ok \u201eJe\u017ca\u201d, odpowied\u017a brzmia\u0142a: \u201eZe wzgl\u0119du na mo\u017cliwo\u015bci manifestacji pogrzebowych i konieczno\u015b\u0107 zachowania spokoju, nie jest wskazane oddanie zw\u0142ok\u201d<\/span>.
\n\"\"
\nWykonana przez funkcjonariuszy UB z Przasnysza fotografia por. Wiktora Zacheusza Nowowiejskiego „Je\u017ca”, poleg\u0142ego w walce 6 XII 1946 r. w miejscowo\u015bci Zembrzus – Mokry Grunt.<\/span>
<\/span>
\nRyszard \u017bbikowski \u201eSkiba\u201d tak zapami\u0119ta\u0142 ostatnie spotkanie z por. Zacheuszem Nowowiejskim:
\n„By\u0142o to w grudniu 1946 r. Siedzia\u0142em wtedy w areszcie \u015bledczym w Urz\u0119dzie Bezpiecze\u0144stwa przy ul. Joselewicza [w Przasnyszu]. W porze obiadowej wywo\u0142ali mnie z celi i\u00a0 doprowadzili do gar
\na\u017cu znajduj\u0105cego si\u0119 po drugiej stronie ulicy. Gara\u017c ten, przyleg\u0142y do kamienicy Ma\u0107kowskich i stanowi\u0105cy ich w\u0142asno\u015b\u0107, zajmowali ubecy. Kiedy otworzyli szerokie drzwi, ujrza\u0142em w g\u0142\u0119bi na betonowej posadzce zw\u0142oki cz\u0142owieka z widocznym postrza\u0142em twarzy. Zdr\u0119twia\u0142em na moment rozpoznawszy w nim Zacheusza. Zapytano mnie, czy go znam, a \u015bci\u015blej, czy znam tego bandyt\u0119? Odpowiedzia\u0142em, \u017ce nie znam. Tak si\u0119 wtedy odpowiada\u0142o, ale po spodniach, pasku, kszta\u0142cie ca\u0142ej postaci, a nawet twarzy – cho\u0107 zniekszta\u0142conej postrza\u0142em –\u00a0 rozpozna\u0142em Zacheusza Nowowiejskiego od pierwszego momentu, od pierwszego obj\u0119cia wzrokiem postaci le\u017c\u0105cej martwo na pod\u0142odze. Po nied\u0142ugiej chwili odprowadzili mnie do celi, gdzie po jakim\u015b czasie doszed\u0142em do siebie i u\u015bwiadomi\u0142em r\u00f3wnocze\u015bnie, \u017ce to ju\u017c koniec, \u017ce Zacheusz ju\u017c nas nie uwolni, a t\u0105 nadziej\u0105 \u017cyli\u015bmy. On jeden m\u00f3g\u0142 tego dokona\u0107.”<\/span><\/p>\n

Rodzicom odm\u00f3wiono chrze\u015bcija\u0144skiego poch\u00f3wku syna, wydania zw\u0142ok. Nie pomog\u0142y pisma do prezydenta Bieruta. Zdj\u0119cia po\u015bmiertne Zacheusza rodzina Nowowiejskich uzyska\u0142a nielegalnie od fotografa z Przasnysza wsp\u00f3\u0142pracuj\u0105cego z AK. W domu Nowowiejskich trwa\u0142y bezustanne rewizje przeprowadzane przez aparat bezpieki. Brat Zacheusza Henryk, cz\u0119sto trafia\u0142 na wiele tygodni do aresztu. W maju 1948 r. w poszukiwaniu broni rozebrano do fundament\u00f3w budynki gospodarcze. W PRL rodzina Nowowiejskich traktowana by\u0142a przez komunist\u00f3w jako rodzina bandycka. Do 1957 r. pozbawiona by\u0142a np. prawa do g\u0142osowania i innych praw obywatelskich.<\/p>\n

\u015amier\u0107 \u201eJe\u017ca\u201d sta\u0142a si\u0119 przyczyn\u0105 powstania dw\u00f3ch legend: bia\u0142ej i czarnej. Pierwsz\u0105 z nich stworzy\u0142 on sam swoim pi\u0119knym \u017cyciem nauczyciela, \u017co\u0142nierza Wrze\u015bnia oraz konspiracji antyniemieckiej i antykomunistycznej, cz\u0142owieka szlachetnego, kt\u00f3ry nie zawodzi\u0142 swoich przyjaci\u00f3\u0142. Legenda ta przetrwa\u0142a w\u015br\u00f3d miejscowego spo\u0142ecze\u0144stwa lata oficjalnej niepami\u0119ci, b\u0105d\u017a te\u017c jej zohydzania przez propagand\u0119 komunistyczn\u0105.
\nCzarn\u0105 legend\u0119 o nim stworzyli pisz\u0105cy na zam\u00f3wienie \u00f3wczesnych w\u0142adz, jak te\u017c niekt\u00f3rzy nauczyciele wyk\u0142adaj\u0105cy histori\u0119. Ta zafa\u0142szowana historia by\u0142a niestety wt\u0142aczana do \u015bwiadomo\u015bci uczni\u00f3w szk\u00f3\u0142 \u015brednich oraz student\u00f3w. Przygn\u0119biaj\u0105cym przyk\u0142adem takiej indoktrynacji s\u0105 wypracowania na ten temat \u201ezadawane\u201d uczniom Liceum Og\u00f3lnokszta\u0142c\u0105cego w Przasnyszu, stolicy Ziemi, gdzie nasz Bohater pozostawi\u0142 niekwestionowany dorobek w zakresie patriotycznej s\u0142u\u017cby narodowej.<\/p>\n

Na zako\u0144czenie opisu los\u00f3w \u201eJe\u017ca\u201d, warto – pomni przes\u0142ania Z. Herberta o potrzebie \u015bcis\u0142o\u015bci –\u00a0 przypomnie\u0107 nazwiska niekt\u00f3rych \u017co\u0142nierzy i wsp\u00f3\u0142pracownik\u00f3w jego oddzia\u0142u, z kt\u00f3rych wielu zap\u0142aci\u0142o bardzo wysok\u0105 cen\u0119 za sw\u00f3j patriotyzm, po\u015bwi\u0119cenie i oddanie sprawie niepodleg\u0142o\u015bci Ojczyzny. Byli to m.in.: Henryk Humiecki \u201eOrdynans\u201d, J\u00f3zef Olkowski \u201ePuk\u201d, Henryk Krajewski \u201eSzary\u201d, Wac\u0142aw Masalski \u201e\u015amia\u0142y\u201d, Edmund Morawski \u201eLord\u201d, Miros\u0142aw Krajewski \u201eWiesiek\u201d, Zygmunt Ta\u0144ski \u201eBursztyn\u201d, Tadeusz Moszczy\u0144ski \u201eFeliks\u201d, Jan Wo\u017aniak \u201eD\u0105b\u201d, Wincenty \u0141azicki \u201eBrz\u00f3zka\u201d, Jan Sobierajski \u201eHrabia\u201d.
\nDo \u017co\u0142nierzy ROAK, kt\u00f3rymi dysponowa\u0142 w razie potrzeby Zacheusz Nowowiejski, nale\u017celi: Czes\u0142aw Stefa\u0144ski, Dominik Szempli\u0144ski \u201eHipek\u201d, Stefan Kosi\u0144ski \u201eKruk\u201d, Kazimierz Bartnikowski, Wincenty i Henryk Popielarscy, Witold Ciesielski, wszyscy z Dzierzgowa, Miros\u0142aw Ta\u0144ski z Kwiatkowa, Alfred Morawski ze wsi Czarzaste B\u0142otki oraz Stanis\u0142aw Konstanty, Andrzej i Ignacy Sztrajbowie z Szumska.
\nSpo\u015br\u00f3d wymienionych dow\u00f3dcami patroli byli: Edmund Morawski oraz Zygmunt Ta\u0144ski. Latem 1946 roku zostali aresztowani i skazani na d\u0142ugoletnie wi\u0119zienie: Jan Wo\u017aniak, Zygmunt Ta\u0144ski i Wincenty \u0141azicki.
\nZaopatrzeniowcem, skarbnikiem i gospodarzem oddzia\u0142u \u201eJe\u017ca\u201d by\u0142 Zdzis\u0142aw Sobierajski \u201eCzes\u0142aw\u201d.
\nOddzia\u0142 por. Zacheusza Nowowiejskiego \u201eJe\u017ca\u201d korzysta\u0142 z kwater u\u00a0 Walentego Pszcz\u00f3\u0142kowskiego w Krajewku,\u00a0 Haliny i Zofii Ko\u0142akowskich tak\u017ce w Krajewku, Stanis\u0142awa Krajewskiego w Trzaskach,\u00a0 Stanis\u0142awa Kownackiego w Po\u0142ciach, Jana Moszczy\u0144skiego i Zenona Borowych, Stanis\u0142awa Czarneckiego w Skrodach, Jana Bukowskiego w Giewartach, Henryka Gostkowskiego w Zakrzewie, Henryka i Stanis\u0142awa Olszewskich w Chmielewku i Majewskich w Wa\u015bniewie – Grabowo.
\nCze\u015b\u0107 Ich Pami\u0119ci !!!<\/span><\/span><\/p>\n

Powy\u017cszy tekst powsta\u0142 w oparciu o artyku\u0142 Dariusza Jarosi\u0144skiego pt. Zabi\u0107 „Je\u017ca”<\/span>, kt\u00f3ry ukaza\u0142 si\u0119 pierwotnie w „Niezale\u017cnej Gazecie Polskiej”<\/a> Nr 10 (32)\/2008 oraz na podstawie ksi\u0105\u017cki Ryszarda Juszkiewicza, Ziemia M\u0142awska w latach 1945-1953. Walka o wolno\u015b\u0107 i suwerenno\u015b\u0107<\/span>, M\u0142awa 2002. Drobne uzupe\u0142nienia pochodz\u0105 z artyku\u0142u Aleksandry Piaseckiej, zamieszczonego na stronie Gminy Janowo<\/span><\/a>. Artyku\u0142y D. Jarosi\u0144skiego i\u00a0 A. Piaseckiej powsta\u0142y na podstawie publikacji ks. Micha\u0142a Grzybowskiego, Ta Ziemia o Nim Pami\u0119ta. Zacheusz Nowowiejski \u00bbJe\u017c\u00ab 1915-1946<\/span>, P\u0142ock 1993.<\/span><\/p>\n

Przy powstaniu tekstu wykorzystano r\u00f3wnie\u017c:<\/span>
\nAtlas polskiego podziemia niepodleg\u0142o\u015bciowego 1944\u20131956<\/span>, red. Rafa\u0142 Wnuk, S\u0142awomir Poleszak, Agnieszka Jaczy\u0144ska, Magdalena \u015aladecka, Warszawa – Lublin 2007,
\n\u015awiercz <\/span>Stanis\u0142aw, <\/span>Ostatnim partyzantom Ziemi M\u0142awskiej<\/span>, M\u0142awa 2006,
\n\u017bo\u0142nierze Wykl\u0119ci. Antykomunistyczne podziemie zbrojne po 1944 roku<\/span>, Warszawa 2002.<\/span><\/p>\n

Zabi\u0107 „Je\u017ca” – cz\u0119\u015b\u0107 1><\/span><\/a>
Strona g\u0142\u00f3wna><\/span><\/a><\/span><\/p>\n<\/div>\n","protected":false},"excerpt":{"rendered":"