{"id":611,"date":"2009-03-30T15:25:29","date_gmt":"2009-03-30T13:25:29","guid":{"rendered":"http:\/\/www.podziemiezbrojne.pl\/2009\/03\/30\/zabic-jeza-czesc-4\/"},"modified":"2019-11-13T10:53:54","modified_gmt":"2019-11-13T09:53:54","slug":"zabic-jeza-czesc-4","status":"publish","type":"post","link":"https:\/\/wcagowy.pl\/?p=611","title":{"rendered":"ZABI\u0106 „JE\u017bA” – cz\u0119\u015b\u0107 4"},"content":{"rendered":"
Opisane wydarzenia spowodowa\u0142y r\u00f3\u017cnorakie skutki po obu stronach barykady. Pierwsz\u0105 reakcj\u0105 by\u0142a satysfakcja krzywdzonych i poni\u017conych, wyra\u017cana stwierdzeniem: \u201eA dobrze im, utarli im wreszcie nosa\u201d.<\/span>
\nW\u015br\u00f3d wielu tych, kt\u00f3rzy zwi\u0105zali si\u0119 z \u201ew\u0142adz\u0105 ludow\u0105\u201d, w szczeg\u00f3lno\u015bci za\u015b po\u015br\u00f3d cz\u0142onk\u00f3w PPR, pojawi\u0142y si\u0119 elementy paniki, kt\u00f3re nat\u0119\u017ca\u0142y si\u0119 w miar\u0119, jak zacz\u0119\u0142y przenika\u0107 wiadomo\u015bci o napadach zidentyfikowanych lub niezidentyfikowanych grup podziemnych na funkcjonariuszy s\u0142u\u017cb bezpiecze\u0144stwa, aktywist\u00f3w partyjnych (PPR), donosicieli lub zbyt gorliwych urz\u0119dnik\u00f3w w\u0142adz administracyjnych.
\n\u201eKrajobraz po pierwszej bitwie\u201d w ciekawy spos\u00f3b uj\u0105\u0142 Stanis\u0142aw M\u0119zik, funkcjonariusz UB, kt\u00f3ry wr\u00f3ci\u0142 z kursu w \u0141odzi w sierpniu 1945 roku. Napisa\u0142 on m.in.:
\n\u201eLudzie przyj\u0119li napad bardzo dobrze, gdy\u017c nie lubili Urz\u0119du Bezpiecze\u0144stwa i dlatego cieszyli si\u0119, \u017ce Urz\u0105d dosta\u0142 po nosie. Z wi\u0119zienia UB zosta\u0142o wypuszczonych oko\u0142o 30 ludzi. W\u015br\u00f3d nich by\u0142 por. Aleksander Hausman. Innych nazwisk nie znam. Po napadzie by\u0142o wiele aresztowa\u0144. Aresztowany zosta\u0142 m.in. W\u0142odzimierz Rakowski, z zawodu fryzjer oraz prof. Stanis\u0142aw Anyszko. Oni nie nale\u017celi do podziemia. Aresztowania by\u0142y na \u015blepo. […]. Po napadzie wielu aktywist\u00f3w partyjnych uciek\u0142o z M\u0142awy, gdy\u017c si\u0119 bali. Przede wszystkim wyjecha\u0142a kolonia \u017cydowska (chyba 200 os\u00f3b). \u017bydzi mieszkali w\u00f3wczas przy ul. D\u0142ugiej…. Wiem, \u017ce uciekli: Rawa (Rosenberg) i jego siostra Rosenbergowa. Uciek\u0142a r\u00f3wnie\u017c Rokicka, szefowa Zwi\u0105zku Walki M\u0142odych w powiecie\u201d.<\/span><\/p>\n

OTWARTA WALKA<\/span><\/span><\/p>\n

Stopniowo z m\u0142awskiego regionu uciekli tak\u017ce ludzie podziemia. Nale\u017celi do nich na og\u00f3\u0142 ci, kt\u00f3rzy w okresie okupacji niemieckiej pe\u0142nili znacz\u0105ce funkcje w miejscowej organizacji AK. Stosunkowo szybko opu\u015bcili region m\u0142awski Pawe\u0142 Rachocki \u201eRymsza\u201d, \u201eJurand\u201d, \u201eLech\u201d – komendant Obwodu AK, Boles\u0142aw Ko\u015bcianowski \u201eOtto\u201d – szef Oddzia\u0142u Wojskowego, W\u0142adys\u0142aw Rabkiewicz\u00a0 \u201eS\u0142awicz\u201d, \u201eFelek\u201d, \u201eJanusz\u201d, \u201eCh\u0142opak\u201d – szef wywiadu, in\u017c. Ryszard Bagi\u0144ski – szef kontrwywiadu, Stefan Rudzi\u0144ski \u201eWiktor\u201d dow\u00f3dca oddzia\u0142u partyzanckiego, Jan Nowakowski \u201eAryman\u201d – szef Kedywu, Edward Szypulski – szef Wydzia\u0142u Wojskowego w plac\u00f3wce miejscowej AK, Tadeusz Rybicki \u201eJola\u201d – pracownik \u201edw\u00f3jki\u201d, Jan Bojarski pracownik \u201edw\u00f3jki\u201d, Mieczys\u0142aw Szczepkowski \u201eBeton\u201d – \u017co\u0142nierz oddzia\u0142u partyzanckiego, Janusz Piotrkowski \u017co\u0142nierz oddzia\u0142u partyzanckiego \u201eWiktora\u201d, Franciszek Brzozowski – nauczyciel, \u017co\u0142nierz AK, Stanis\u0142aw Borzuchowski \u201eNied\u017awied\u017a\u201d – \u017co\u0142nierz oddzia\u0142u partyzanckiego oraz komendant plac\u00f3wki Szczepkowo, Jan Bara\u0144ski \u201eRobak\u201d, \u201eSkowron\u201d, \u201eBazik\u201d – szef \u0142\u0105czno\u015bci Obwodu M\u0142awskiego, Aleksander Koronowski \u201eAlek\u201d – szef Oddzia\u0142u Organizacyjnego plac\u00f3wki M\u0142awa, Jan Przybysz \u201eTomek\u201d – komendant plac\u00f3wki \u201eD\u0119bsk\u201d (Szyd\u0142owo), Halina Szczepa\u0144ska – Gali\u0144ska – \u0142\u0105czniczka Obwodu, Witold Mutrynowski – pracownik wywiadu i wielu, wielu innych.
\nZ wybitniejszych \u017co\u0142nierzy podziemia pozostali na Ziemi M\u0142awskiej lub na jej obrze\u017cach Pawe\u0142 Nowakowski „\u0141ysy”, Wac\u0142aw Grabowski „Puszczyk”<\/a>, Izydor Bukowski\u00a0 „Burza” oraz Zacheusz Nowowiejski „Je\u017c”. Na ich decyzje mia\u0142y wp\u0142yw uwarunkowania rodzinne, jak te\u017c chyba nadzieja, \u017ce \u201ejako\u015b si\u0119 rzeczy u\u0142o\u017c\u0105, mo\u017ce ta w\u0142adza zm\u0105drzeje, wszak nie dzia\u0142ali\u015bmy przeciwko Polsce, walczyli\u015bmy przecie\u017c przez kilka lat jej suwerenno\u015b\u0107\u201d.<\/span> (relacja Paw\u0142a Nowakowskiego).
\n\"\"
\nRok 1946. P\u00f3\u0142nocne Mazowsze. \u017bo\u0142nierze z oddzia\u0142u Zacheusza Nowowiejskiego „Je\u017ca”. Siedz\u0105 od lewej: Tadeusz Moszczy\u0144ski „Feliks”, Zdzis\u0142aw Sobierajski „Czes\u0142aw”, Dominik Szempli\u0144ski „Hipek”, W\u0142adys\u0142aw Kope\u0142owski „Chwast”; u g\u00f3ry: NN „Wiesiek”, Stefan Kosi\u0144ski „Kruk”.<\/span>
<\/span>
\nOstatni z wymienionych – \u201eJe\u017c\u201d, jak wy\u017cej podali\u015bmy, po zamelinowaniu swoich ch\u0142opc\u00f3w, bior\u0105cych udzia\u0142 w rozbiciu m\u0142awskiego UB, zatrzyma\u0142 si\u0119 na pograniczu powiatu m\u0142awskiego i nidzickiego. Chcia\u0142 spokojnie pracowa\u0107. Jak napisa\u0142 ks. Micha\u0142 Grzybowski, autor jego szkicu biograficznego:
\n\u201eZacheusz Nowowiejski by\u0142 przeciwnikiem walki, kt\u00f3ra przybiera\u0142a coraz bardziej charakter bratob\u00f3jczy. Unika\u0142 star\u0107, aby nie nara\u017ca\u0107 \u017cycia m\u0142odych Polak\u00f3w tak z jednej, jak z drugiej strony. Po powstaniu i ukszta\u0142towaniu si\u0119 Rz\u0105du Jedno\u015bci Narodowej, kt\u00f3ry zosta\u0142 uznany przez pa\u0144stwa zachodnie, ukrywaj\u0105cy si\u0119 AK-owcy i \u017co\u0142nierze innych ugrupowa\u0144 byli przekonani, \u017ce znale\u017ali si\u0119 w beznadziejnej sytuacji. Powsta\u0142a nawet my\u015bl o podj\u0119ciu pr\u00f3by przej\u015bcia ca\u0142ego oddzia\u0142u na Zach\u00f3d. Plan by\u0142 trudny do zrealizowania ze wzgl\u0119du na znaczne nasycenie terenu pracownikami UB i konfidentami, wkr\u00f3tce z niego zrezygnowano\u201d.<\/span><\/p>\n

Potwierdzeniem takiej postawy \u201eJe\u017ca\u201d jest m.in. \u201eKronika MO i SB\u201d powiatu m\u0142awskiego, w kt\u00f3rej brak informacji m\u00f3wi\u0105cej o jakich\u015b atakach przemocy w powiecie m\u0142awskim ze strony Nowowiejskiego i podleg\u0142ych mu \u017co\u0142nierzy podziemia. Wed\u0142ug dost\u0119pnych \u017ar\u00f3de\u0142, jak ju\u017c wy\u017cej podano, \u201eJe\u017c\u201d nie chcia\u0142 walczy\u0107 ani zabija\u0107, chcia\u0142 spokojnie \u017cy\u0107, na co nowa w\u0142adza mu nie zezwoli\u0142a. Wie\u015bci o akcji \u017co\u0142nierzy podziemia niepodleg\u0142o\u015bciowego szybko rozchodzi\u0142y si\u0119 w\u015br\u00f3d mieszka\u0144c\u00f3w Mazowsza. UB zrozumia\u0142 po raz kolejny, \u017ce ma do czynienia z dow\u00f3dc\u0105 o nieprzeci\u0119tnych zdolno\u015bciach i umiej\u0119tno\u015bciach.
\nWarto przytoczy\u0107 w tym miejscu relacj\u0119 Janiny Gr\u0119dzi\u0144skiej, kt\u00f3ra dobrze zna\u0142a Nowowiejskiego i mia\u0142a z nim kontakty zar\u00f3wno w okresie okupacji niemieckiej, jak te\u017c po jej zako\u0144czeniu:
\n\u201eSytuacja okupacyjna nie dawa\u0142a wyboru w metodach walki. Trzeba by\u0142o zabi\u0107, aby umo\u017cliwi\u0107 \u017cycie innym ludziom. Ci\u0119\u017ckim prze\u017cyciem dla Zacheusza Nowowiejskiego by\u0142a \u015bmier\u0107 koleg\u00f3w w szeregach partyzanckich i \u015bmier\u0107 ludno\u015bci cywilnej, ale najci\u0119\u017cej prze\u017cywa\u0142 \u015bmier\u0107 Polak\u00f3w, kt\u00f3rzy gin\u0119li od polskiej kuli. Dr\u0119czy\u0142o go pytanie, czy naprawd\u0119 musia\u0142 umrze\u0107. Bardzo dba\u0142 o \u017cycie ludzi i nigdy nie nara\u017ca\u0142 \u017cycia koleg\u00f3w. […] Zacheusz Nowowiejski marzy\u0142 o normalnym \u017cyciu, o pracy, o szkolnictwie, by\u0142 przecie\u017c nauczycielem i nauczanie by\u0142o mu bliskie.[…] \u015aciganie b. partyzant\u00f3w przez NKWD i UB i przez miejscowe w\u0142adze: najazdy, rewizje, aresztowanie, deportacje, atmosfera zagro\u017cenia spowodowa\u0142y, \u017ce Zacheusz ponownie poszed\u0142 \u201edo lasu\u201d i zacz\u0105\u0142 konspirowa\u0107, chwyci\u0142 za bro\u0144. Zacheusz Nowowiejski wierzy\u0142, \u017ce nowo organizuj\u0105cy si\u0119 w Polsce ustr\u00f3j, jest ustrojem tymczasowym, przej\u015bciowym, \u017ce musi si\u0119 sko\u0144czy\u0107\u201d.<\/span>
\nAutorka relacji zapytana, czy Nowowiejskiemu bli\u017csze by\u0142y pogl\u0105dy romantyk\u00f3w, czy pozytywist\u00f3w, napisa\u0142a:
\n\u201eMoim zdaniem bli\u017csze mu by\u0142y pogl\u0105dy pozytywist\u00f3w. Jego celem jako \u017co\u0142nierza podziemia nie by\u0142o \u201epa\u015b\u0107 na szczycie\u201d, lecz ocali\u0107 \u017cycie swoje i innych. Nie by\u0142 marzycielem, kt\u00f3ry d\u0105\u017cy do s\u0142awy, lecz realist\u0105, kt\u00f3remu przy\u015bwieca idea\u0142 utylitarny pracy dla spo\u0142ecze\u0144stwa. Kocha\u0142 ludzi bardziej ni\u017c nienawidzi\u0142 wrog\u00f3w. By\u0142 realist\u0105. […] Przytocz\u0119 dwie wypowiedzi Zacheusza Nowowiejskie
\ngo, kt\u00f3re moim zdaniem ilustruj\u0105 pewne rysy jego charakteru. W rozmowie spyta\u0142am go: \u201edlaczego Pan nie oddali si\u0119 st\u0105d, nie zmieni swojego zamieszkania? Odpowiedzia\u0142: a koledzy, co z nimi? Innym razem m\u00f3wili\u015bmy o b\u0142\u0119dach, kt\u00f3re pope\u0142nia\u0142y \u00f3wczesne w\u0142adze. Spyta\u0142am: gdyby Panu powierzono tek\u0119 ministra o\u015bwiaty, co by Pan zmieni\u0142? Ku mojemu zdziwieniu odpowiedzia\u0142: nie przyj\u0105\u0142bym, rz\u0105dzi\u0107 jest bardzo trudno\u201d.<\/span><\/p>\n

Przytoczone pogl\u0105dy okre\u015bla\u0142y jego dzia\u0142ania. Jego marzenia o spokojnej pracy by\u0142y przerywane przez funkcjonariuszy UB. Z tych wzgl\u0119d\u00f3w przesta\u0142 pracowa\u0107 w S\u0142awce Ma\u0142ej w powiecie nidzickim, gdzie przez pewien czas by\u0142 kierownikiem gorzelni, potem kr\u00f3tko pracowa\u0142 jako nauczyciel w pobli\u017cu Grudzi\u0105dza, ale tam r\u00f3wnie\u017c zosta\u0142 \u201enamierzony\u201d przez UB. Wr\u00f3ci\u0142 wtedy w strony ojczyste i p\u0119dzi\u0142 \u017cycie \u201ekryjaka\u201d. Cz\u0119sto bywa\u0142 w domu aby pomaga\u0107 rodzicom. Wtedy, kiedy zjawia\u0142 si\u0119 w domu, pilnowa\u0142a go ca\u0142a wie\u015b, aby znienacka nie porwali go funkcjonariusze UB. Zacheusz Nowowiejski by\u0142 szanowany i lubiany w swoim \u015brodowisku. Uwa\u017cano go za bohatera.
\nW powiecie m\u0142awskim tylko nieliczni skorzystali z amnestii. W\u015br\u00f3d nich nie by\u0142o Zacheusza Nowowiejskiego. „Je\u017c” na kr\u00f3tki czas musia\u0142 znikn\u0105\u0107, na lewych papierach zaszy\u0142 si\u0119 w okolicach Nidzicy. W zwi\u0105zku z zaistnia\u0142\u0105 sytuacj\u0105 2 IX 1945 roku Samoobrona Spo\u0142eczna zosta\u0142a w\u0142\u0105czona do powsta\u0142ej organizacji Wolno\u015b\u0107 i Niezawis\u0142o\u015b\u0107 [WiN]. 1 listopada 1945 roku zosta\u0142 aresztowany w Przasnyszu Ryszard \u017bbikowski \u201eKalina\u201d, \u201eKlon\u201d, komendant O\u015brodka Samoobrony nr 3. Otrzymawszy wiadomo\u015b\u0107 o aresztowaniu przyjaciela, \u201eJe\u017c\u201d powr\u00f3ci\u0142 w teren i\u00a0 przej\u0105\u0142 po nim dow\u00f3dztwo O\u015brodka. Wr\u00f3ci\u0142, by znowu dawa\u0107 si\u0119 we znaki \u201eresorciakom\u201d, jak miejscowa ludno\u015b\u0107 nazywa\u0142a funkcjonariuszy resortu bezpiecze\u0144stwa.<\/p>\n

Informacja o jego powrocie dotar\u0142a do Powiatowego Urz\u0119du BP w Przasnyszu, gdzie zapad\u0142a decyzja schwytania \u201eJe\u017ca\u201d w jego mateczniku, tj. we wsi Zembrzus. Zanim wyruszy\u0142a do wsi ekspedycja funkcjonariuszy UB, \u201eJe\u017c\u201d otrzyma\u0142 wiadomo\u015b\u0107 o jej wyje\u017adzie. Nast\u0119pstwem tej informacji by\u0142o zorganizowanie przez niego zasadzki w okolicy le\u015bnicz\u00f3wki Jarzynny Kierz. Kiedy samoch\u00f3d z ekspedycj\u0105 karn\u0105 znalaz\u0142 si\u0119 w polu ra\u017cenia broni maszynowej, partyzanci \u201eJe\u017ca\u201d otworzyli ogie\u0144 do k\u00f3\u0142 samochodu, kt\u00f3rym jechali funkcjonariusze. Przedziurawione opony uniemo\u017cliwi\u0142y im kontynuowanie misji. Wyszli wtedy z samochodu zaskoczeni, z r\u0119kami w ge\u015bcie poddania. Nast\u0119pnie na wezwanie \u201eJe\u017ca\u201d z\u0142o\u017cyli bro\u0144. \u201eJe\u017c\u201d w takich wypadkach wyg\u0142asza\u0142 kr\u00f3tkie przem\u00f3wienia. Uczyni\u0142 tak i tym razem. O\u015bwiadczy\u0142, \u017ce nie chce bratob\u00f3jczych walk, skonfiskowa\u0142 bro\u0144 i pu\u015bci\u0142 wolno UB-owc\u00f3w, chocia\u017c niekt\u00f3rzy jego \u017co\u0142nierze byli temu przeciwni.
\n\"\"
\n\u017bo\u0142nierze por. Zacheusza Nowowiejskiego „Je\u017ca”. Od lewej stoj\u0105: Stanis\u0142aw Borzuchowski „Nied\u017awied\u017a”, Tadeusz Piotrowski „Zbyszek”, Mieczys\u0142aw Szczepkowski „Beton”, Zacheusz Nowowiejski „Je\u017c”, kl\u0119czy Miros\u0142aw Krajewski „Wiesiek”.
\n<\/span>
\nW grudniu 1945 roku na rozkaz \u201eJe\u017ca\u201d pododdzia\u0142 dowodzony przez Edmunda Morawskiego ps. \u201eLipa\u201d uwolni\u0142 z aresztu milicyjnego w Chorzelach 14 aresztowanych, bez strat w\u0142asnych. Wiosn\u0105 1946 roku \u201eJe\u017c\u201d ponownie zorganizowa\u0142 zasadzk\u0119 na grup\u0119 operacyjn\u0105 PUBP i MO z Przasnysza. Zasadzk\u0119 poprzedzi\u0142 telefon informuj\u0105cy, \u017ce posterunek MO w Chorzelach jest oblegany przez bandyt\u00f3w z podziemia. Podst\u0119p si\u0119 uda\u0142, gdy\u017c grupa operacyjna wyjecha\u0142a z odsiecz\u0105 w kierunku Chorzel. Kiedy samochody funkcjonariuszy znalaz\u0142y si\u0119 w lesie rembieli\u0144skim na wysoko\u015bci stanowisk partyzant\u00f3w, otrzyma\u0142y jak w czasie zasadzki w Jarzynnym Krzu, silny ogie\u0144 po oponach, kt\u00f3ry unieruchomi\u0142 samochody karnej ekspedycji. Funkcjonariusze na rozkaz \u201eJe\u017ca\u201d oddali bro\u0144. Nast\u0119pnie wprowadzono ich do lasu i rozebrano do bielizny i tak „poha\u0144bionych” uwolniono, z tym, \u017ce je\u0144cy musieli wys\u0142ucha\u0107 przem\u00f3wienia dow\u00f3dcy oddzia\u0142u partyzanckiego, kt\u00f3ry m\u00f3wi\u0142 im, \u017ce s\u0142u\u017c\u0105 Rosji Sowieckiej, a nie wolnej Polsce.<\/p>\n

W kwietniu 1946 roku \u201eJe\u017c\u201d ponownie w pobli\u017cu le\u015bnicz\u00f3wki Jarzynny Kierz dokona\u0142 kolejnej zasadzki i uwolni\u0142 z r\u0105k funkcjonariuszy UB kilku aresztowanych z okolic Janowa, kt\u00f3rzy byli transportowani do Przasnysza.
\nW maju 1946 roku zleci\u0142 Henrykowi Humi\u0119ckiemu ps. \u201eOrdynans\u201d, \u017co\u0142nierzowi swojego oddzia\u0142u, mieszkaj\u0105cemu w Krzynow\u0142odze Ma\u0142ej, odbicie z wi\u0119zienia Edmunda Morawskiego ps. \u201eLipa\u201d, \u201eJarz\u0119bina\u201d (dow\u00f3dcy akcji na areszt MO w Chorzelach), kt\u00f3ry przebywa\u0142 w wi\u0119zieniu UB w Przasnyszu i by\u0142 torturowany. W zwi\u0105zku z tym, \u017ce poparzono mu i pokaleczono nogi, przywieziono go do miejscowego szpitala. \u201eJe\u017c\u201d uzna\u0142, \u017ce jest to w\u0142a\u015bciwy moment do odbicia \u201eJarz\u0119biny\u201d, pomimo, \u017ce by\u0142 on pod stra\u017c\u0105 dw\u00f3ch funkcjonariuszy UB. Organizuj\u0105c akcj\u0119, nawi\u0105za\u0142 kontakt z siostr\u0105 szarytk\u0105, kt\u00f3ra pracowa\u0142a w miejscowym szpitalu. Do zada\u0144 jej nale\u017ca\u0142o pozostawienie otwartego okna w \u0142azience i doprowadzenie tam Morawskiego.
\nW akcji tej, kt\u00f3ra zako\u0144czy\u0142a si\u0119 sukcesem, opr\u00f3cz dow\u00f3dcy – por. \u201eJe\u017ca\u201d, poza Henrykiem Humi\u0119ckim brali udzia\u0142: J\u00f3zef Olkowski \u201ePuk\u201d, Henryk Krajewski \u201eSzary\u201d oraz Wac\u0142aw Masalski \u201e\u015amia\u0142y\u201d, byli \u017co\u0142nierze AK. P\u00f3\u017aniejsze losy Krajewskiego i Masalskiego s\u0105 kolejnym przyk\u0142adem, jak \u00f3wczesne w\u0142adze szanowa\u0142y swoje przyrzeczenia dotycz\u0105ce amnestii. Zar\u00f3wno Masalski, jak i Krajewski po ujawnieniu si\u0119 zostali aresztowani, torturowani oraz otrzymali d\u0142ugoletnie kary wi\u0119zienia.<\/p>\n

Zabi\u0107 „Je\u017ca” – cz\u0119\u015b\u0107 5><\/span><\/a>
Strona g\u0142\u00f3wna><\/span><\/a><\/span><\/p>\n<\/div>\n","protected":false},"excerpt":{"rendered":"