{"id":608,"date":"2009-03-30T15:26:17","date_gmt":"2009-03-30T13:26:17","guid":{"rendered":"http:\/\/www.podziemiezbrojne.pl\/2009\/03\/30\/zabic-jeza-czesc-1\/"},"modified":"2019-11-13T10:52:15","modified_gmt":"2019-11-13T09:52:15","slug":"zabic-jeza-czesc-1","status":"publish","type":"post","link":"https:\/\/wcagowy.pl\/?p=608","title":{"rendered":"ZABI\u0106 „JE\u017bA” – cz\u0119\u015b\u0107 1"},"content":{"rendered":"
Por. Zacheusz Nowowiejski ps. \u201eJe\u017c\u201d i rozbicie PUBP w M\u0142awie<\/span><\/span><\/p>\n
\n

\u201e<\/span>[…] jak trudno ustali\u0107 imiona wszystkich tych kt\u00f3rzy zgin\u0119li w walce z w\u0142adz\u0105 nieludzk\u0105<\/span> […] a przecie\u017c w tych sprawach konieczna jest akuratno\u015b\u0107 nie wolno si\u0119 pomyli\u0107 nawet o jednego <\/span>[…] jeste\u015bmy mimo wszystko str\u00f3\u017cami naszych braci <\/span>[…] musimy zatem wiedzie\u0107 policzy\u0107 dok\u0142adnie zawo\u0142a\u0107 po imieniu <\/span>[…]\u201d.<\/span><\/span><\/p>\n

Zbigniew Herbert, <\/span><\/span>„Pan Cogito o potrzebie \u015bcis\u0142o\u015bci<\/span><\/span>„<\/span><\/p>\n<\/blockquote>\n

6 grudnia 1946 r. oddzia\u0142 funkcjonariuszy UB z Przasnysza, silnie wzmocniony przez pluton \u017co\u0142nierzy z 3. Pu\u0142ku U\u0142an\u00f3w Warszawskich, dokona\u0142 ob\u0142awy na rodzinn\u0105 wie\u015b \u017co\u0142nierza AK Wiktora Zacheusza Nowowiejskiego \u201eJe\u017ca\u201d – Zembrzus. Przeciwko jednemu partyzantowi skierowano kilkadziesi\u0105t uzbrojonych po z\u0119by os\u00f3b. Zacheusz nie podda\u0142 si\u0119. Pr\u00f3bowa\u0142 ucieczki w kierunku bagien. Zawsze m\u00f3wi\u0142, \u017ce nie da si\u0119 wzi\u0105\u0107 \u017cywy. Kapitan Radaj, dow\u00f3dca pu\u0142ku, opar\u0142 karabin o p\u0142ot i strzela\u0142 do uciekaj\u0105cego partyzanta. Ranny \u201eJe\u017c\u201d, b\u0119d\u0105c bez szans na przebicie si\u0119 przez ob\u0142aw\u0119, przy\u0142o\u017cy\u0142 pistolet do g\u0142owy i ostatni strza\u0142 przeznaczy\u0142 dla siebie.<\/span>
\"\"
\nPor. Wiktor Zacheusz Nowowiejski ps. „Je\u017c”<\/span> (1915-1946).<\/span>
<\/span>
\nRano przyszed\u0142 Zacheusz do domu. By\u0142 w dobrym nastroju. Matka szykowa\u0142a mu koszule, ubranie, jedzenie na drog\u0119. Mia\u0142 za kilka dni jecha\u0107 na zach\u00f3d Polski. Tu by\u0142 zupe\u0142nie spalony. W Szczecinie mieszka\u0142 jego dobry kolega, kt\u00f3ry m\u00f3g\u0142by go zalegalizowa\u0107. \u201eM\u00f3wi mi: \u00bbWiesz Heniu, mia\u0142em przyjemny sen. \u015anili mi si\u0119 koledzy szkolni\u00ab, i wymieni\u0142 ich imiona i nazwiska. \u00bbOni byli jacy\u015b szcz\u0119\u015bliwi, cieszyli si\u0119, podrzucali mnie do g\u00f3ry\u00ab. Nic mu wtedy nie powiedzia\u0142em, dopiero p\u00f3\u017aniej, po wszystkim, u\u015bwiadomi\u0142em sobie, \u017ce ci jego koledzy, poza jednym – \u00bbPukiem\u00ab J\u00f3zkiem Olkowskim, byli ju\u017c na \u0142onie Abrahama. Jedni zgin\u0119li w czasie walk z Niemcami, inni w walce z ubekami. Nie wiem do dzisiaj, co ten sen mia\u0142 znaczy\u0107. Mo\u017ce by\u0142 jakim\u015b ostrze\u017ceniem?\u201d<\/span>.<\/p>\n

SZLACHCIC NA ZAGRODZIE<\/span><\/span><\/p>\n

Nowowiejscy, herbu \u201ePob\u00f3g\u201d, nale\u017c\u0105 do drobnej mazowieckiej szlachty – tzw. zagrodowej. Ich gniazdem rodzinnym by\u0142a Nowa Wie\u015b w powiecie Przasnysz. Na p\u00f3\u0142nocnym i wschodnim Mazowszu, granicz\u0105cym z Prusami, w Rzeczypospolitej przedrozbiorowej zamieszkiwa\u0142o kilkunastokrotnie wi\u0119cej rodzin szlacheckich ni\u017c w Wielkopolsce czy Ma\u0142opolsce. Szlachta zagrodowa gospodarowa\u0142a na niewielkich kawa\u0142kach ziemi. Mazowiecki szlachcic mo\u017ce nie by\u0142 zbyt bogaty i wykszta\u0142cony, ale z dum\u0105 chodzi\u0142 \u201eprzy szabli\u201d.
\nKa\u017cdy cz\u0142onek tej spo\u0142eczno\u015bci – ciesz\u0105cy si\u0119 pe\u0142ni\u0105 praw szlacheckich – m\u00f3g\u0142 wybiera\u0107 kr\u00f3la, zgodnie zreszt\u0105 ze starym powiedzeniem: \u201eszlachcic na zagrodzie r\u00f3wny wojewodzie\u201d<\/span>. Ze szlacht\u0105 mazowieck\u0105 nale\u017ca\u0142o si\u0119 liczy\u0107 w I RP – posiada\u0142a du\u017ce wp\u0142ywy na elekcj\u0119 kr\u00f3lewsk\u0105, i to nie tylko ze wzgl\u0119du na liczebno\u015b\u0107, lecz tak\u017ce dlatego, \u017ce przecie\u017c elekcje odbywa\u0142y si\u0119 na Mazowszu.<\/p>\n

W wydanej w 1908 r. ksi\u0105\u017cce \u201eSzkice z dziej\u00f3w szlachty mazowieckiej\u201d <\/span>autorstwa prof. W\u0142adys\u0142awa Smole\u0144skiego jawi si\u0119 niezwykle barwny obraz tej spo\u0142eczno\u015bci – ludzi krewkich, obdarzonych du\u017cym temperamentem, mo\u017ce nie zawsze kieruj\u0105cych si\u0119 zdrowym rozs\u0105dkiem. Profesor Smole\u0144ski zwraca uwag\u0119 na jedn\u0105 z bardziej wyrazistych cech szlachty mazowieckiej \u2013 wierno\u015b\u0107 wierze katolickiej, Ko\u015bcio\u0142owi. Innowiercy nie mogli tutaj znale\u017a\u0107 pos\u0142uchu, napotykali niech\u0119\u0107, a nawet wrogo\u015b\u0107. „Szlachcic mazurski<\/span> – pisa\u0142 Smole\u0144ski –\u00a0 […]\u201d.nie rozstawa\u0142 si\u0119 poza domem z kijem
\ns\u0119katym, obuchem lub rusznic\u0105. Z najb\u0142ahszej przyczyny wszczyna\u0142 b\u00f3jk\u0119.
\nWra\u017cliwy na lada uchybienia, na obelgi lub potwarz broni\u0142 swej czci<\/span> […]„.<\/span>
\nO szlachcie mazowieckiej – ze wzgl\u0119du na jej przywary i wysokie mniemanie o sobie – powsta\u0142o sporo z\u0142o\u015bliwych powiedzonek: \u201eFortun sze\u015b\u0107, ale nie ma co je\u015b\u0107\u201d<\/span> albo: \u201eGdy pies usi\u0105dzie na jednym dziedzictwie, ogon musi po\u0142o\u017cy\u0107 na drugiem\u201d<\/span>. Chocia\u017c by\u0142a wdzi\u0119cznym obiektem r\u00f3\u017cnych uszczypliwo\u015bci, to zawsze ceniono j\u0105 w czasie wojen, zagro\u017cenia Rzeczypospolitej – ze wzgl\u0119du na bitno\u015b\u0107 i odwag\u0119. Nigdy nie szcz\u0119dzi\u0142a krwi.<\/p>\n

CH\u0141OPAK Z NIESFORN\u0104 CZUPRYN\u0104<\/span><\/span><\/p>\n

Wiktor Zacheusz Nowowiejski by\u0142 prawie r\u00f3wie\u015bnikiem niepodleg\u0142ej II Rzeczypospolitej – by\u0142 ledwie o trzy lata od niej starszy.\u00a0 Urodzi\u0142 si\u0119 28 grudnia 1915 r. we wsi Zembrzus w gminie Janowo, w dawnym powiecie przasnyskim, jako syn W\u0142adys\u0142awa i Marianny. Ojciec posiada\u0142 56 hektarowe gospodarstwo rolne. Pe\u0142ni\u0142 te\u017c funkcj\u0119 w\u00f3jta gminy Janowo. Rodzina by\u0142a liczna, bowiem poza rodzicami sk\u0142ada\u0142a si\u0119 z sze\u015bciu syn\u00f3w i dw\u00f3ch c\u00f3rek. W domu panowa\u0142a tradycyjna atmosfera polskich rodzin szlacheckich, pe\u0142na wiary i patriotyzmu. \u017bywe by\u0142y tradycje rodzinne zwi\u0105zane z prze\u017cyciami walk powsta\u0144czych z 1863 r. na Mazowszu, w kt\u00f3rych czynnie zaanga\u017cowany by\u0142 dziad Zacheusza od strony matki – Faustyn Zembrzuski, tak wi\u0119c ju\u017c od m\u0142odych lat Zacheusz wychowywa\u0142 si\u0119 w duchu mi\u0142o\u015bci do ojczyzny, szacunku dla tradycji narodowej, ofiarno\u015bci dla Polski, kt\u00f3ra po tylu latach niewoli odzyska\u0142a niepodleg\u0142o\u015b\u0107. M\u0142odemu ch\u0142opcu g\u0142\u0119boko w dusz\u0119 zapad\u0142y opowiadania rodzic\u00f3w o czynach przodk\u00f3w. By\u0107 mo\u017ce ju\u017c wtedy zapragn\u0105\u0142 i\u015b\u0107 w ich \u015blady.
\n\"\"
\nWiktor Zacheusz Nowowiejski, zdj\u0119cie sprzed wojny<\/span><\/span>.<\/p>\n

Du\u017cy wp\u0142yw na wychowanie dzieci mia\u0142a matka – Marianna z Zembrzuskich. Jak ju\u017c wspomniano, jej ojciec Faustyn Zembrzuski, walczy\u0142 w Powstaniu Styczniowym w powiecie przasnyskim, w oddziale Tomasza Kolbego. Aresztowany przez Rosjan, skazany na 25 lat wi\u0119zienia, dzi\u0119ki amnestii m\u00f3g\u0142 powr\u00f3ci\u0107 do rodzinnego domu po 15 latach sp\u0119dzonych na Syberii. W domu Nowowiejskich zawsze \u017cywa by\u0142a legenda nieugi\u0119tych Powsta\u0144c\u00f3w Styczniowych – gotowych p\u00f3j\u015b\u0107 na \u015bmier\u0107 w imi\u0119 wolno\u015bci Polski. Jak\u017ce cz\u0119sto szafuje si\u0119 zwrotem \u201ewyssa\u0142 patriotyzm z mlekiem matki\u201d<\/span> – w przypadku Zacheusza Nowowiejskiego, ale nie tylko, bo r\u00f3wnie\u017c jego rodze\u0144stwa i jego matki, to nie by\u0142 \u017caden slogan.<\/p>\n

Henryk Nowowiejski, brat Zacheusza, wspomina:
\n\u201eMatka by\u0142a niezwyk\u0142\u0105 kobiet\u0105 – my, jej synowie, woleliby\u015bmy zapa\u015b\u0107 si\u0119 pod ziemi\u0119, ani\u017celi j\u0105 zawie\u015b\u0107. Pami\u0119tam jak w 1946 r. wpadli na podw\u00f3rko milicjanci z Wielbarka, a na stole w kuchni le\u017ca\u0142 pistolet, inni straciliby g\u0142ow\u0119 w takiej sytuacji. A ona zachowa\u0142a przedziwny spok\u00f3j – w\u0142o\u017cy\u0142a pistolet na dno garnka, nasypa\u0142a do niego ziemniak\u00f3w i postawi\u0142a na kuchni na ostatniej fajerce, do kt\u00f3rej nie dochodzi ogie\u0144.
\nUbecy cz\u0119sto j\u0105 upokarzali wyzwiskami – nie chc\u0119 ich przytacza\u0107, bo nie przejd\u0105 mi przez gard\u0142o – prowokowali, pr\u00f3bowali zastraszy\u0107. Wyr\u00f3\u017cnia\u0142 si\u0119 w tym zast\u0119pca szefa UB w Przasnyszu – porucznik Madziar. Wyj\u0105tkowy oprawca. Stawia\u0142 matk\u0119 pod \u015bcian\u0119 domu i pozorowa\u0142 rozstrzeliwanie. A ona nawet nie drgn\u0119\u0142a. Nie wiem, sk\u0105d czerpa\u0142a t\u0119 niezwyk\u0142\u0105 moc, chyba tylko gdzie\u015b z nieba, bo by\u0142a osob\u0105 g\u0142\u0119boko wierz\u0105c\u0105, \u017ce nawet trudno to opowiedzie\u0107\u201d.<\/span><\/p>\n

Nauk\u0119 w zakresie szko\u0142y podstawowej pobiera\u0142 w szkole gminnej w Janowie. Uczy\u0142 si\u0119 bardzo dobrze i rodzice podj\u0119li decyzj\u0119 o dalszym kszta\u0142ceniu syna w Seminarium Nauczycielskim w M\u0142awie. Do tej szko\u0142y zazwyczaj trafia\u0142a m\u0142odzie\u017c z wiejskich rodzin szlacheckich, ale w jej \u0142awach nie brakowa\u0142o te\u017c m\u0142odzie\u017cy z rodzin ch\u0142opskich. Szko\u0142a w II RP uczy\u0142a dyscypliny, pos\u0142usze\u0144stwa, patriotyzmu – seminarium nie odstawa\u0142o pod tym wzgl\u0119dem od innych polskich plac\u00f3wek. Wielu szkolnych koleg\u00f3w Zacheusza zasili\u0142o wkr\u00f3tce szeregi Armii Krajowej, przeciwstawi\u0142o si\u0119 sowieckiej okupacji – w ten spos\u00f3b zdawali ch\u0142opcy egzamin z pobieranych lekcji patriotyzmu.
\nImi\u0119 Wiktor figurowa\u0142o tylko w dokumentach, ale w \u017cyciu wszyscy u\u017cywali imienia Zacheusz. Koledzy szkolni zapami\u0119tali go jako tego, kt\u00f3ry organizowa\u0142 pomoc uczniom znajduj\u0105cym si\u0119 w trudnej sytuacji finansowej. Chodzi\u0142o tu o zbieranie funduszy, z kt\u00f3rych p\u00f3\u017aniej w szkole serwowano im drugie \u015bniadanie.<\/p>\n

W Seminarium Nauczycielskim panowa\u0142a surowa dyscyplina. Wymagano by uczniowie nosili granatowe rogatywki, tzw. konfederatki, z bia\u0142ymi wypustkami, czarnym lakierowanym daszkiem i paskiem oraz metalowym bia\u0142ym orze\u0142kiem. G\u0142owy pod czapkami musia\u0142y by\u0107 kr\u00f3tko, schludnie ostrzy\u017cone – i to by\u0142a zmora Zacheusza – jego g\u0119ste, sztywne w\u0142osy po ostrzy\u017ceniu w \u017caden spos\u00f3b nie dawa\u0142y si\u0119 uk\u0142ada\u0107. Stercza\u0142y na wszystkie strony jak d\u0142ugie szpilki. To z powodu tych niesfornych w\u0142os\u00f3w otrzyma\u0142 w szkole przezwisko \u201eJe\u017c\u201d, z kt\u00f3rym nie rozsta\u0142 si\u0119 przez ca\u0142e \u017cycie, a w czasie wojny i okupacji przyj\u0105\u0142 je za sw\u00f3j partyzancki pseudonim.
\nJeden z jego najbli\u017cszych koleg\u00f3w klasowych – Staszek Borzuchowski, zwany ze wzgl\u0119du na postur\u0119 w szkole \u201eNied\u017awiedziem\u201d, r\u00f3wnie\u017c zamieni\u0142 przezwisko na pseudonim. Pozosta\u0142 z \u201eJe\u017cem\u201d do ko\u0144ca.<\/p>\n

Zacheusz by\u0142 bardzo lubiany w\u015br\u00f3d koleg\u00f3w. Nie ujawnia\u0142 jeszcze wtedy jakich\u015b specjalnych cech przyw\u00f3dczych – niemniej w trudnych sytuacjach by\u0142o wiadomo, \u017ce mo\u017cna na niego liczy\u0107. To nie przypadek, \u017ce potrafi\u0142 w latach okupacji niemieckiej i pocz\u0105tk\u00f3w sowieckiej skupi\u0107 wok\u00f3\u0142 siebie wielu szkolnych koleg\u00f3w.
\nSeminarium Nauczycielskie uko\u0144czy\u0142 w 1936 r. i wkr\u00f3tce rozpocz\u0105\u0142 s\u0142u\u017cb\u0119 wojskow\u0105 w Szkole Podchor\u0105\u017cych w Zambrowie. Pewnie nawet nie przypuszcza\u0142 w\u00f3wczas, jak bardzo i ta nauka przyda mu si\u0119 wkr\u00f3tce w \u017cyciu. Przed wybuchem wojny pracowa\u0142 jako nauczyciel w szkole niedaleko Ciechanowa.<\/p>\n

JAK DZIADEK FAUSTYN ZEMBRZUSKI<\/span><\/span><\/p>\n

Wybuch wojny we wrze\u015bniu 1939 r. nie by\u0142 dla niego zaskoczeniem. Mieszkaj\u0105c i pracuj\u0105c w pasie pogranicznym z Prusami, by\u0142 \u015bwiadkiem wielu prowokacji i przygotowa\u0144 pi\u0105tej kolumny do dzia\u0142a\u0144 zbrojnych.
\nJako kapral podchor\u0105\u017cy otrzyma\u0142 kart\u0119 mobilizacyjn\u0105 do jednostki w Bia\u0142ej Podlaskiej i bra\u0142 udzia\u0142 w wojnie obronnej 1939 r. Po kapitulacji armii i udanej ucieczce z obozu jenieckiego, p\u00f3\u017an\u0105 jesieni\u0105 powr\u00f3ci\u0142 w rodzinne strony. Ju\u017c w\u00f3wczas w porozumieniu z kolegami zaanga\u017cowa\u0142 si\u0119 do pracy na rzecz wspierania ruchu oporu na terenie gminy Janowo i powiatu przasnyskiego. Wraz z innymi nauczycielami zorganizowa\u0142 siatk\u0119 tajnego nauczania. Nowowiejski od pocz\u0105tku by\u0142 cz\u0142onkiem Zwi\u0105zku Walki Zbrojnej, kt\u00f3ry w 1942 r. zmieni\u0142 nazw\u0119 na Armia Krajowa. Z biegiem lat okupacji walka podziemna z nieprzyjacielem przekszta\u0142ca\u0142a si\u0119 w wy\u017csz\u0105 form\u0119 jak\u0105 by\u0142o tworzenie si\u0119 oddzia\u0142\u00f3w partyzanckich.<\/p>\n

Wiosn\u0105 1942 r. chyba tylko cudem unikn\u0105\u0142 aresztowania przez gestapo. Wielu jego koleg\u00f3w trafi\u0142o do oboz\u00f3w, zgin\u0119\u0142o w egzekucjach. Zosta\u0142 zmuszony do ukrywania si\u0119 na lewych papierach na terenie powiatu nidzickiego w zaprzyja\u017anionej rodzinie mazurskiej (p\u00f3\u0142nocne Mazowsze stanowi\u0142o wraz z przyleg\u0142ym terenem Prus Wschodnich obszar Rzeszy Niemieckiej).
\nW kwietniu 1943 r. zosta\u0142 zaprzysi\u0119\u017cony jako \u017co\u0142nierz AK ps. \u201eJe\u017c\u201d. Pocz\u0105tkowo – po nawi\u0105zaniu wsp\u00f3\u0142pracy z kom\u00f3rk\u0105 wywiadu AK na Prusy Wschodnie i W\u0142adys\u0142awem Rabkiewiczem \u201eS\u0142awiczem\u201d, pozyskiwa\u0142 poprzez siatk\u0119 in
\nformator\u00f3w wiadomo\u015bci dla sztabu podokr\u0119gu \u201eOlsztyn – Tuchola\u201d AK. Cennym \u017ar\u00f3d\u0142em informacji by\u0142a m.in. Stanis\u0142awa Doma\u0144ska \u201eSpych\u201d,\u00a0 zatrudniona w mieszkaniu nidzickiego landrata Axela Crewella. W siatce wsp\u00f3\u0142dzia\u0142ali m.in. dwaj bracia Zacheusza – Henryk \u201eSosna\u201d i Izydor \u201eKalina\u201d – zatrudnieni u Mazura Ernsta Maxa w Jab\u0142once k. Nidzicy. Ernst Max by\u0142 wa\u017cnym wsp\u00f3\u0142pracownikiem polskiej konspiracji ze wzgl\u0119du na swoje rozleg\u0142e kontakty handlowe, prywatne – dostarcza\u0142 m.in. ryby niemieckim urz\u0119dnikom, oficerom w Nidzicy, Ciechanowie, M\u0142awie, Przasnyszu. To w\u00f3wczas ujawni\u0142a swoje du\u017ce umiej\u0119tno\u015bci konspiracyjne Halina Ko\u0142akowska \u201eJurand\u201d – p\u00f3\u017aniejsza \u017cona Izydora Nowowiejskiego \u201eKaliny\u201d, wkr\u00f3tce wr\u0119cz niezast\u0105piona w wypisywaniu lewych dokument\u00f3w partyzantom.<\/p>\n

Latem 1943 r. w\u015br\u00f3d mokrade\u0142 rzeki Orzyc zosta\u0142 sformowany, g\u0142\u00f3wnie przez syn\u00f3w szlacheckich rodzin, partyzancki oddzia\u0142 AK. Komendantem zosta\u0142 Stefan Rudzi\u0144ski \u201eWiktor\u201d. Oddzia\u0142 tworzyli koledzy, m.in.: Zacheusz Nowowiejski \u201eJe\u017c\u201d, Izydor Bukowski \u201eBurza\u201d, Leon Uzdowski \u201e\u0141ab\u0119d\u017a\u201d, Stanis\u0142aw Borzuchowski \u201eNied\u017awied\u017a\u201d, Mieczys\u0142aw Szczepkowski \u201eBeton\u201d, Micha\u0142 Moszczy\u0144ski \u201eWo\u0142odyjowski\u201d. Funkcj\u0119 kapelana oddzia\u0142u pe\u0142ni\u0142 ks. Stanis\u0142aw Gutowski z Janowca Ko\u015bcielnego.<\/p>\n

Zabi\u0107 „Je\u017ca” – cz\u0119\u015b\u0107 2><\/span><\/a>
Strona g\u0142\u00f3wna>
\n<\/span><\/a><\/span><\/p>\n<\/div>\n","protected":false},"excerpt":{"rendered":"