{"id":502,"date":"2010-06-01T13:13:05","date_gmt":"2010-06-01T11:13:05","guid":{"rendered":"http:\/\/www.podziemiezbrojne.pl\/2010\/06\/01\/ostatnia-walka-5-brygady-czesc-1-5\/"},"modified":"2010-06-01T13:13:05","modified_gmt":"2010-06-01T11:13:05","slug":"ostatnia-walka-5-brygady-czesc-1-5","status":"publish","type":"post","link":"https:\/\/wcagowy.pl\/?p=502","title":{"rendered":"Ostatnia walka 5. Brygady – cz\u0119\u015b\u0107 1\/5"},"content":{"rendered":"
Ostatnia walka 5. Brygady…<\/span> rozmowa z Janin\u0105 Wasi\u0142oj\u0107-Smole\u0144sk\u0105 ps. "Jachna"<\/span><\/font>

<\/font><\/p>\n
[…]<\/font> Uwa\u017ca\u0142am, i\u017c spotka\u0142 mnie zaszczyt, \u017ce znalaz\u0142am si\u0119 w oddziale. W tym wieku ka\u017cdy chcia\u0142 jak najszybciej odda\u0107 \u017cycie za ojczyzn\u0119. Kiedy\u015b, jeszcze gdy chodzi\u0142am do szko\u0142y, mieli\u015bmy odpowiedzie\u0107 na pytanie: "Kim chcia\u0142by\u015b zosta\u0107 w przysz\u0142o\u015bci?" Jedna z dziewczyn napisa\u0142a: "Chcia\u0142abym w przysz\u0142o\u015bci wyj\u015b\u0107 za m\u0105\u017c, mie\u0107 dwunastu syn\u00f3w i \u017ceby wszyscy polegli za ojczyzn\u0119".<\/font><\/div>\n

Kiedy w maju 2007 roku po raz pierwszy spotka\u0142em si\u0119 z Pani\u0105 Janin\u0105 Wasi\u0142oj\u0107, zobaczy\u0142em filigranow\u0105, pe\u0142n\u0105 \u017cycia, tryskaj\u0105c\u0105 humorem kobiet\u0119. Gdyby nie moja wcze\u015bniejsza o niej wiedza, niepe\u0142na i u\u0142omna oraz zapewne powierzchowna, nigdy bym nie podejrzewa\u0142, \u017ce mam przyjemno\u015b\u0107 osobi\u015bcie zetkn\u0105\u0107 si\u0119 z osob\u0105 dzia\u0142aj\u0105c\u0105 w konspiracji od 1942 roku; osob\u0105, kt\u00f3ra prze\u017cy\u0142a rozbrojenie, a nast\u0119pnie by\u0142a \u015bwiadkiem rozstrzelania przez sowieckich partyzant\u00f3w dow\u00f3dcy Antoniego Burzy\u0144skiego ps. "Kmicic" oraz oko\u0142o 80 \u017co\u0142nierzy pierwszego wi\u0119kszego oddzia\u0142u partyzanckiego na Wile\u0144szczy\u017anie.<\/span><\/font><\/p>\n

Nast\u0119pnie bra\u0142a udzia\u0142 w walkach 5. Brygady, utworzonej z ocala\u0142ych \u017co\u0142nierzy "Kmicica" przez mjr. "\u0141upaszk\u0119" (Zygmunta Szendzielarza)<\/a>. Dzia\u0142a\u0142a w niej a\u017c po kres jej zmaga\u0144 na Pomorzu, to jest do listopada 1946 roku, gdzie podczas walk z komunistycznym re\u017cimem by\u0142a sanitariuszk\u0105 w szwadronie dowodzonym przez ppor. "Zeusa" (Leon Smole\u0144ski). By\u0142a te\u017c uczestniczk\u0105 ostatniego wi\u0119kszego starcia 5. Brygady na Pomorzu w miejscowo\u015bci Budy k. Brus. Za dzia\u0142alno\u015b\u0107 niepodleg\u0142o\u015bciow\u0105 zosta\u0142a skazana na kar\u0119 \u015bmierci, zamienion\u0105 potem na 15 lat wi\u0119zienia, z kt\u00f3rego wysz\u0142a na wolno\u015b\u0107 dopiero w 1956 roku. Od momentu opuszczenia wi\u0119ziennych mur\u00f3w, a\u017c do przej\u015bcia na emerytur\u0119 zajmowa\u0142a si\u0119 nauczaniem m\u0142odszej i starszej dziatwy. Sama ze \u015bmiechem stwierdza, \u017ce by\u0142a "dziedzicznie obci\u0105\u017con\u0105". Przesz\u0142a wszystkie szczeble szkolnictwa – sama ucz\u0105c si\u0119, pracowa\u0142a w szkole podstawowej, a karier\u0119 sw\u0105 zako\u0144czy\u0142a jako nauczyciel akademicki na Uniwersytecie Szczeci\u0144skim. Jest jedn\u0105 z dw\u00f3ch os\u00f3b (drug\u0105 jest Pan Henryk Sobolewski ps. "Sobol", \u017co\u0142nierz 4. i 5. Wile\u0144skiej Brygady AK), kt\u00f3re pami\u0119taj\u0105 i czasami, przy wyj\u0105tkowych okazjach, \u015bpiewaj\u0105 zapomniane ju\u017c \u017curawiejki 5. Wile\u0144skiej Brygady Armii Krajowej. W tym roku Pani Janina zosta\u0142a odznaczona przez Prezydenta Rzeczpospolitej Polskiej Krzy\u017cem Komandorskim Orderu Odrodzenia Polski.<\/p>\n

Kiedy si\u0119 spotkali\u015bmy po raz pierwszy nawet nie przypuszcza\u0142em, \u017ce nasze spotkania (w 2007 i 2008 roku) zaowocuj\u0105 materia\u0142em, kt\u00f3ry mam niew\u0105tpliw\u0105 przyjemno\u015b\u0107 Pa\u0144stwu przedstawi\u0107.
\"\"
Janina Wasi\u0142oj\u0107 (Smole\u0144ska) z rodzicami – Wile\u0144szczyzna, rok 1928<\/span><\/font>.<\/p>\n

Zacznijmy od samego pocz\u0105tku. Gdzie nale\u017cy szuka\u0107 miejsca Pani narodzin?<\/span>
– Urodzi\u0142am si\u0119 w 1926 roku w folwarku Tarkowszczyzna, w powiecie \u015awi\u0119cia\u0144skim na Wile\u0144szczy\u017anie. Rodze\u0144stwa nie mia\u0142am – by\u0142am jedynaczk\u0105. Z Tarkowszczyzny rodzice wyjechali wkr\u00f3tce po moim urodzeniu. Kolejno mieszkali\u015bmy w Komajach, Duksztach, a gdy wybuch\u0142a wojna w \u015awi\u0119cianach.<\/p>\n

Czy tam sp\u0119dzi\u0142a Pani ca\u0142e dzieci\u0144stwo?<\/span>
– Nie. Gdy wybuch\u0142a wojna mia\u0142am trzyna\u015bcie lat i wtedy mieszka\u0142am ju\u017c od pewnego czasu w \u015awi\u0119cianach. Tam chodzi\u0142am do Gimnazjum im. J\u00f3zefa Pi\u0142sudskiego. Moi rodzice byli z zawodu nauczycielami i te\u017c tam w\u00f3wczas pracowali. Do tego samego gimnazjum m.in. chodzi\u0142a r\u00f3wnie\u017c Lidia Lw\u00f3w, p\u00f3\u017aniejsza „Lala” i Zdzis\u0142aw Badocha, znany jako "\u017belazny"<\/a>.<\/p>\n

To \u017ce ucz\u0119szcza\u0142a Pani do jednej szko\u0142y z „\u017belaznym” (ppor. Zdzis\u0142aw Badocha), to wiedzia\u0142em, ale \u017ce r\u00f3wnie\u017c z Pani\u0105 Lidi\u0105…?<\/span>
– Tylko, \u017ce to by\u0142o tak, i\u017c ja zaczyna\u0142am, a ona ko\u0144czy\u0142a gimnazjum. Zapami\u0119ta\u0142am j\u0105, bo one by\u0142y starsze, takie, na kt\u00f3re my patrzy\u0142y\u015bmy z szacunkiem. Zreszt\u0105 ja posz\u0142am do szko\u0142y dwa lata wcze\u015bniej, wi\u0119c ona by\u0142a ju\u017c pann\u0105, a ja mia\u0142am co\u015b z jedena\u015bcie lat.<\/p>\n

Czy p\u00f3\u017aniej utrzymywa\u0142y Panie ze sob\u0105 kontakt?<\/span>
– Potem z „Lal\u0105” spotyka\u0142y\u015bmy si\u0119 w czasie wojny, kiedy ona mieszka\u0142a w Kobylniku, a ja w Miadziole i tam chodzi\u0142y\u015bmy na kurs nauczycielski. Ona ju\u017c wtedy pracowa\u0142a jako nauczycielka. To by\u0142 1942 rok. Oczywi\u015bcie p\u00f3\u017aniej, podczas obu okupacji, niemieckiej i sowieckiej, mia\u0142y\u015bmy sta\u0142y kontakt.<\/p>\n

Wi\u0119c mia\u0142y\u015bcie Panie wiele wsp\u00f3lnych wspomnie\u0144?<\/span>
– Jest to znajomo\u015b\u0107 "przedpartyzancka", wi\u0119c wsp\u00f3lne wspomnienia nie dotycz\u0105 tylko czasu walki.<\/p>\n

Czy w latach gimnazjalnych, a mo\u017ce tak\u017ce wcze\u015bniejszych, nale\u017ca\u0142a Pani do harcerstwa lub innych organizacji dla dziewcz\u0105t?<\/span>
– Oczywi\u015bcie. Nale\u017ca\u0142am najpierw do zuch\u00f3w, a nast\u0119pnie do harcerstwa.
\"\"
Gimnazjum im. J\u00f3zefa Pi\u0142sudskiego w \u015awi\u0119cianach, kt\u00f3rego wielu wychowank\u00f3w walczy\u0142o p\u00f3\u017aniej w szeregach 5. Wile\u0144skiej Brygady AK.<\/span>
<\/font>
Czyli w pewnym sensie przesz\u0142a Pani do\u015b\u0107 typow\u0105, oczywi\u015bcie godn\u0105 na\u015bladowania, drog\u0119 dla Waszego pokolenia?<\/span>
– Taka typowa droga – taka, jak\u0105 w\u00f3wczas wi\u0119kszo\u015b\u0107 m\u0142odzie\u017cy przechodzi\u0142a. Wtedy nie zdawali\u015bmy sobie z tego w pe\u0142ni sprawy, ale ca\u0142y czas przedstawiano nam pewne wzorce – wzorce os\u00f3b pozytywnych, np. powsta\u0144c\u00f3w z roku 1863 czy Legionist\u00f3w. Przekazywano nam to nie w jakiej\u015b takiej formie nachalnej, nikt nie m\u00f3wi\u0142 wprost, \u017ce trzeba kocha\u0107 ojczyzn\u0119, ale poprzez w\u0142a\u015bnie te przyk\u0142ady robiono to w spos\u00f3b naturalny. Ja te\u017c te wzorce przyswaja\u0142am. Gdy wybuch\u0142a wojna, samorzutnie rysowa\u0142y\u015bmy na kartkach bia\u0142o-czerwony szlak z podpisem "Jeszcze Polska nie zgin\u0119\u0142a" i rozlepia\u0142y\u015bmy te kartki gdzie\u015b na murach i p\u0142otach. Nikt nas nie instruowa\u0142, \u017ce tak trzeba robi\u0107 i dopiero o wiele p\u00f3\u017aniej nazywa\u0142o si\u0119 tak\u0105 dzia\u0142alno\u015b\u0107 "ma\u0142ym sabota\u017cem".<\/p>\n

Byli\u015bcie ju\u017c wtedy w jakie\u015b organizacji?<\/span>
– Nie – to by\u0142 przecie\u017c 1939 rok, przyszli Sowieci i zaraz ta m\u0142odzie\u017c zacz\u0119\u0142a podejmowa\u0107 takie r\u00f3\u017cne spontaniczne dzia\u0142ania. Bez \u017cadnej organizacji, \u017cadnych przysi\u0105g. To by\u0142o ca\u0142kowicie naturalne. 11 listopada sz\u0142o si\u0119 na groby legionist\u00f3w, co by\u0142o w\u00f3wczas zakazane. W gimnazjum wprowadzono jako j\u0119zyk wyk\u0142adowy rosyjski, wi\u0119c zacz\u0119li\u015bmy si\u0119 buntowa\u0107, za co cz\u0119\u015b\u0107 z nas wyrzucono w og\u00f3le ze szko\u0142y. W 1941 roku otworzono polsk\u0105 szko\u0142\u0119, do kt\u00f3rej zacz\u0119\u0142y ucz\u0119szcza\u0107 wszystkie te "niedobitki". Straszono tam nas, \u017ce gdy nie przestaniemy si\u0119 buntowa\u0107, to ta szko\u0142a zostanie zamkni\u0119ta. Kiedy\u015b, na 1 maja, strasz\u0105c nas tym, zmuszono do udzia\u0142u w tak zwanym pochodzie. Wychowawca, nie wiem co mu strzeli\u0142o do g\u0142owy, wymy\u015bli\u0142, abym nios\u0142a portret Stalina. Kilkakrotnie prosi\u0142 mnie, bym go wzi\u0119\u0142a, a ja z uporem odmawia\u0142am. Wtedy poleci\u0142
\n mi, abym posz\u0142a i zameldowa\u0142a o tym dyrektorowi. W tym momencie kolega z klasy powiedzia\u0142: ja to ponios\u0119. Mia\u0142 on bowiem \u015bwiadomo\u015b\u0107, \u017ce konsekwencje mojej odmowy ponios\u0105 moi rodzice – nauczyciele w tej szkole. Wiedzia\u0142am, \u017ce z jego strony to straszne po\u015bwi\u0119cenie. Po pochodzie chcia\u0142am mu podzi\u0119kowa\u0107, ale on hukn\u0105\u0142 na mnie: Odejd\u017a! My\u015bla\u0142em, \u017ce si\u0119 spal\u0119 ze wstydu!<\/span><\/p>\n

Jak si\u0119 w\u00f3wczas \u017cy\u0142o?<\/span>
– Ca\u0142y czas trwa\u0142y wyw\u00f3zki na Syberi\u0119, wi\u0119c ka\u017cdy mia\u0142 spakowane najbardziej potrzebne rzeczy, aby by\u0107 w ka\u017cdej chwili gotowym. Sowieci najcz\u0119\u015bciej przychodzili noc\u0105 i kazali natychmiast wychodzi\u0107, dlatego lepiej by\u0142o by\u0107 przygotowanym. Ojciec w 1941 roku wyjecha\u0142 do swoich rodzic\u00f3w do Podgrodzia, a my z matk\u0105 p\u00f3\u017aniej do niego dojecha\u0142y\u015bmy. Tam nas zasta\u0142 wybuch wojny sowiecko-niemieckiej.<\/p>\n

Po pierwszej kr\u00f3tkiej okupacji sowieckiej, przysz\u0142a okupacja litewska…?<\/span>
– Tam, w \u015awi\u0119cianach, Ruscy byli troch\u0119 d\u0142u\u017cej. Dopiero p\u00f3\u017aniej przyszli Litwini i w\u0142\u0105czyli te tereny do swojego pa\u0144stwa. Poprawi\u0142o si\u0119 w\u00f3wczas zaopatrzenie \u017cywno\u015bciowe. Znikn\u0119\u0142y kolejki przed sklepami.<\/p>\n

A jaki by\u0142 Wasz, m\u0142odych ludzi, stosunek do Litwin\u00f3w, do kolejnego okupanta?<\/span>
– Tam mieszka\u0142o bardzo ma\u0142o Litwin\u00f3w, ja w og\u00f3le si\u0119 z nimi nie spotyka\u0142am. Wiedzieli\u015bmy, \u017ce wsp\u00f3\u0142pracowali oni z Niemcami, ale ja z nimi nie mia\u0142am nic do czynienia. Dopiero po wyje\u017adzie do Podbrodzia m\u00f3j ojciec, jako znany dzia\u0142acz o\u015bwiatowy i spo\u0142eczny, wraz z paroma innymi osobami, zosta\u0142 przez Litwin\u00f3w aresztowany. Kilka dni p\u00f3\u017aniej dowiedzia\u0142y\u015bmy si\u0119, \u017ce tatu\u015b dosta\u0142 wyrok \u015bmierci. W tym czasie po\u0142ow\u0119 domu dziadk\u00f3w zaj\u0105\u0142 niemiecki pu\u0142kownik, starszy cz\u0142owiek. Przez przypadek dowiedzia\u0142 si\u0119 o naszym nieszcz\u0119\u015bciu i w wyniku jego interwencji uda\u0142o si\u0119 uratowa\u0107 \u017cycie memu ojcu. Kiedy tato wr\u00f3ci\u0142, tego pu\u0142kownika ju\u017c nie by\u0142o, poszed\u0142 dalej na front, wi\u0119c nawet nie m\u00f3g\u0142 podzi\u0119kowa\u0107 mu za ocalenie. Zdarza\u0142y si\u0119 takie paradoksy. P\u00f3\u017aniej, pod koniec 1941 roku, uciekli\u015bmy na tereny administrowane przez Bia\u0142orusin\u00f3w, gdy\u017c Litwini koniecznie chcieli z moim tat\u0105 si\u0119 rozprawi\u0107. W ko\u0144cu trafili\u015bmy do wspominanego ju\u017c miasteczka Miadzio\u0142 nad jeziorem Narocz, gdzie ojciec dosta\u0142 prac\u0119 jako sekretarz w inspektoracie szkolnym. Tam by\u0142o wielu takich uciekinier\u00f3w i du\u017co m\u0142odzie\u017cy. Szybko si\u0119 tam zawi\u0105za\u0142a konspiracja.
\"\"
\u017bo\u0142nierze 3. Szwadronu 5. Wile\u0144skiej Brygady AK. Od lewej strony stoj\u0105: ppor. Leon Smole\u0144ski "Zeus", plut.\/sier\u017c. NN "Morski", plut. W\u0142adys\u0142aw Wasilewski "Bej", Edward Zobczy\u0144ski "Sikora", Jan Majkowski "Atlantyk", NN "Szczygie\u0142", NN "Leszek", NN "Zygmunt", NN "Zbyszek", Janina Wasi\u0142ojci\u00f3wna (Smole\u0144ska) "Jachna", kpr. W\u0142adys\u0142aw Heli\u0144ski "Ma\u0142y", Zdzis\u0142aw Kr\u0119ciejewski "Brzoza", NN "Lot", NN "Kempf", Boles\u0142aw Pa\u0142ubicki "Zawisza", Stanis\u0142aw Szybut "Picu\u015b", Lato 1946 roku, gaj\u00f3wka Kosowa Niwa, Bory Tucholskie<\/font>.<\/p>\n

Czy tam wst\u0105pi\u0142a Pani do konspiracji?<\/span>
– Wtedy ka\u017cdy musia\u0142 pracowa\u0107, aby nie zosta\u0107 wywiezionym na roboty przymusowe do Niemiec.<\/p>\n

Przecie\u017c mia\u0142a Pani wtedy, w 1942 roku, szesna\u015bcie lat?<\/span>
– To w niczym nie przeszkadza\u0142o, aby zosta\u0107 wywiezionym. Ja dosta\u0142am prac\u0119 w takim odpowiedniku starostwa. Moim obowi\u0105zkiem by\u0142o wpisywanie danych z dokument\u00f3w w blankiety Kenkarty, a nast\u0119pnie musia\u0142am uda\u0107 si\u0119 do gabinetu kierownika, kt\u00f3ry by\u0142 oczywi\u015bcie Niemcem. On dawa\u0142 mi piecz\u0105tk\u0119, ja wbija\u0142am j\u0105 na dokumencie, a on go podpisywa\u0142. Wymy\u015bli\u0142am spos\u00f3b, aby uzyskiwa\u0107 podstemplowane i podpisane druki in blanco. Oczywi\u015bcie trafia\u0142y one do organizacji. Chocia\u017c uroczyst\u0105 przysi\u0119g\u0119 z\u0142o\u017cy\u0142am wiele miesi\u0119cy p\u00f3\u017aniej, to w\u0142a\u015bnie od wtedy datuje si\u0119 moja wsp\u00f3\u0142praca z konspiracj\u0105. Wtedy moim dow\u00f3dc\u0105 by\u0142 Antoni Zwieruho pseudonim "Koliber".<\/p>\n

Ostatnia walka 5. Brygady – cz\u0119\u015b\u0107 2\/5><\/span><\/a>
Strona g\u0142\u00f3wna><\/span><\/a><\/font><\/div>\n