{"id":136,"date":"2016-03-23T14:38:19","date_gmt":"2016-03-23T13:38:19","guid":{"rendered":"http:\/\/www.podziemiezbrojne.pl\/2016\/03\/23\/kpt-bury-a-bialorusini-czesc-3-3\/"},"modified":"2019-03-22T21:40:48","modified_gmt":"2019-03-22T20:40:48","slug":"kpt-bury-a-bialorusini-czesc-3-3","status":"publish","type":"post","link":"https:\/\/wcagowy.pl\/?p=136","title":{"rendered":"Kpt. „Bury” a Bia\u0142orusini – cz\u0119\u015b\u0107 3\/3"},"content":{"rendered":"
\n
PR\u00d3BY REKONSTRUKCJI CI\u0104G DALSZY – ZANIE, SZPAKI, KO\u0143COWIZNA<\/b><\/span><\/div>\n

1 lutego 1946 r. 3 Brygada NZW kwaterowa\u0142a we wsi \u0141ubice, na styku powiat\u00f3w bielskiego i wysokomazowieckiego. Podczas wieczornej odprawy kadry dow\u00f3dczej oddzia\u0142u \u201eBury\u201d wyznaczy\u0142 trzem plutonom zadanie przeprowadzenia dzia\u0142a\u0144 represyjnych w trzech wioskach \u2013 Zaniach, Szpakach i Ko\u0144cowi\u017anie. Do Za\u0144 poszed\u0142 pluton Jana Boguszewskiego \u201eBitnego\u201d<\/a> (\u201eBitny\u201d zgin\u0105\u0142 16 lutego 1946 r. w walce z NKWD pod wsi\u0105 Gajrowskie<\/a>), do Szpak\u00f3w mia\u0142 i\u015b\u0107 ze swymi podkomendnymi NN \u201eLeszek\u201d, za\u015b do Ko\u0144cowizny pluton dowodzony przez W\u0142odzimierza Jurasowa \u201eWiarusa\u201d<\/a>. \u201eBury\u201d wraz ze swym zast\u0119pc\u0105 \u201eRekinem\u201d towarzyszy\u0142 plutonowi \u201eLeszka\u201d. Nie ma jednak pewno\u015bci, czy plutony \u201eLeszka\u201d i \u201eWiarusa\u201d dzia\u0142a\u0142y oddzielnie. Jest mo\u017cliwe, \u017ce najpierw wsp\u00f3lnie spali\u0142y Szpaki, a potem, podczas marszu na p\u00f3\u0142noc, Ko\u0144cowizn\u0119. W poszczeg\u00f3lnych wioskach obj\u0119tych akcj\u0105 \u201epacyfikacyjn\u0105\u201d sytuacja potoczy\u0142a si\u0119 w odmienny spos\u00f3b.
\n\"\"
\nPor. Jan Boguszewski „Bitny” (zdj\u0119cie przedwojenne). Marynarz flotylli pi\u0144skiej, \u017co\u0142nierz kampanii wrze\u015bniowej, a nast\u0119pnie konspiracji niepodleg\u0142o\u015bciowej. Po wkroczeniu Sowiet\u00f3w \u017co\u0142nierz PAS NZW w pow. Bielsk Podlaski, od sierpnia 1945 r. dow\u00f3dca oddzia\u0142u PAS, dzia\u0142aj\u0105cego na terenie tego powiatu. Oddzia\u0142 z\u0142o\u017cony g\u0142\u00f3wnie z \u017co\u0142nierzy por. Zbigniewa Zalewskiego „Drzyma\u0142y”, poleg\u0142ego 17 maja 1945 r. w walce z NKWD we wsi Bodaki. Od listopada 1945 r. szef PAS w Komendzie Powiatu Bielsk Podlaski NZW. W styczniu 1946 r. dow\u00f3dca 2. plutonu w sk\u0142adzie 3 Brygady Wile\u0144skiej NZW, dowodzonej przez kpt. Romualda Rajsa „Burego”. Zgin\u0105\u0142 16 lutego 1946 pod Gajrowskimi w bitwie z grup\u0105 operacyjn\u0105 UB-NKWD<\/a>.<\/span><\/i><\/p>\n

W Szpakach, zamieszkiwanych w\u00f3wczas przez blisko setk\u0119 os\u00f3b, w ogromnej wi\u0119kszo\u015bci prawos\u0142awnych, zorganizowana by\u0142a zbrojna \u201eczerwona\u201d grupa, w sk\u0142ad kt\u00f3rej wchodzili mi\u0119dzy innymi m\u0119\u017cczy\u017ani nale\u017c\u0105cy w okresie okupacji niemieckiej do sowieckiej partyzantki. Jak zezna\u0142 jeden z mieszka\u0144c\u00f3w, Stefan Filipczuk:<\/p>\n

Po przej\u015bciu frontu byli partyzanci normalnie pracowali na swoich gospodarstwach, ale udawali si\u0119 niejednokrotnie do lasu, gdzie mieli ziemiank\u0119. Bro\u0144 te\u017c mieli. Ochraniali przez ca\u0142y czas wie\u015b. Wystawiali wartownik\u00f3w spo\u015br\u00f3d mieszka\u0144c\u00f3w. Wartownicy broni nie mieli.<\/i><\/p><\/blockquote>\n

Ostatnie zdanie tych zezna\u0144 nie brzmi wiarygodnie. Miejscowi prawos\u0142awni boj\u00f3wkarze czy te\u017c m\u00f3wi\u0105c j\u0119zykiem wsp\u00f3\u0142czesnym \u201eochroniarze\u201d, w\u015br\u00f3d kt\u00f3rych byli niedawni \u201eczerwoni\u201d partyzanci, widzieli \u0142un\u0119 od strony Za\u0144\u00a0 (Szpaki le\u017c\u0105 ok. 10 km. na wsch\u00f3d od Za\u0144), dlatego te\u017c otworzyli ogie\u0144 do zbli\u017caj\u0105cych si\u0119 \u017co\u0142nierzy NZW. Potwierdza to w swych zeznaniach Raisa Pszczo\u0142a podaj\u0105c, \u017ce mieszka\u0144cy wsi Szpaki „\u2026mieli bro\u0144 i strzelali”. W Szpakach zastrzelono 6 m\u0119\u017cczyzn (jedna z ofiar zmar\u0142a p\u00f3\u017aniej w wyniku odniesionych ran w szpitalu) oraz spalono znaczn\u0105 cz\u0119\u015b\u0107 wsi. W\u015br\u00f3d zabitych by\u0142 m.in. Pawe\u0142 Filipczuk, by\u0142y czerwony partyzant, zaanga\u017cowany w dzia\u0142alno\u015b\u0107 komunistyczn\u0105. Jego c\u00f3rka, wspomniana Raisa Pszczo\u0142a, tak zeznawa\u0142a w 1996 r.:<\/p>\n

Po spaleniu wsi nie chciano przyj\u0105\u0107 <\/i>[nas] na zakwaterowanie. Twierdzono, \u017ce wie\u015b ucierpia\u0142a na skutek dzia\u0142alno\u015bci mojego ojca i takich jak on. Ludzie wiedzieli, \u017ce \u201echodzi\u0142\u201d on wraz z jak\u0105\u015b grup\u0105 w lesie\u2026. <\/i><\/p><\/blockquote>\n

Tych zezna\u0144 nie przeczytamy jednak w informacji o umorzeniu \u015bledztwa<\/a>.<\/u> Wiele wskazuje na to, \u017ce tak\u017ce pozostali m\u0119\u017cczy\u017ani zastrzeleni w Szpakach nie byli przypadkowymi ofiarami. Naszym zdaniem zgin\u0119li oni w nast\u0119pstwie przekazania \u201eBuremu\u201d przez siatk\u0119 NZW, kt\u00f3ra na tym terenie by\u0142a dobrze zorganizowana, obci\u0105\u017caj\u0105cych informacji na ich temat. Niewyja\u015bnionym problemem pozostaje sprawa gwa\u0142tu na dw\u00f3ch dziewczynach, do jakiego jakoby mia\u0142o doj\u015b\u0107 w Szpakach (jedna z nich, stawiaj\u0105ca op\u00f3r, mia\u0142a zosta\u0107 postrzelona i w wyniku odniesionych ran zmar\u0142a w szpitalu 6 lutego 1946 r.; patrz: informacja o umorzeniu \u015bledztwa<\/a>). Trudno dzi\u015b stwierdzi\u0107 czy tak istotnie by\u0142o, pytani po latach o t\u0119 spraw\u0119 dawni podkomendni \u201eBurego\u201d stanowczo zaprzeczali, by zdarzenie takie mia\u0142o miejsce. Je\u017celi jednak rzeczywi\u015bcie do tego dosz\u0142o, zbrodnie te (gwa\u0142t na jednej dziewczynie i zab\u00f3jstwo innej dziewczyny, broni\u0105cej si\u0119 przez gwa\u0142tem) obci\u0105\u017caj\u0105 wy\u0142\u0105cznie ich sprawc\u00f3w. Nawet najbardziej nieprzychylni \u201eBuremu\u201d autorzy nie powinni mie\u0107 w\u0105tpliwo\u015bci, \u017ce gdyby dowiedzia\u0142 si\u0119 on o tych zdarzeniach, to osoby za nie odpowiedzialne zosta\u0142yby natychmiast rozstrzelane. W kwestiach s\u0142u\u017cby i dyscypliny \u201eBury\u201d by\u0142 bowiem bezkompromisowy i nie waha\u0142 si\u0119 traktowa\u0107 z najwy\u017csz\u0105 surowo\u015bci\u0105 swych podkomendnych.
\n\"\"
\n\u017bo\u0142nierze
\n3 Brygady Wile\u0144skiej NZW kpt. „Burego”. Z lewej: Piotr Grabowski
\n„Bajan” (m\u0142odszy brat Lucjana Grabowskiego „Wybickiego”, dow\u00f3dcy
\nbatalionu NZW w powiecie \u0142om\u017cy\u0144skim). Aresztowany 28 czerwca 1946 r., w
\ntrybie dora\u017anym skazany na kar\u0119 \u015bmierci. Zamordowany 31 sierpnia 1946 r.
\nw wi\u0119zieniu w Bia\u0142ymstoku; obok niego NN „T\u0119cza”.<\/i><\/span><\/i><\/p>\n

W Szpakach spalono 22 gospodarstwa, w tym 17 dom\u00f3w mieszkalnych. Partyzanci NZW pozostawili we wsi ulotk\u0119 (nast\u0119pnego dnia znalaz\u0142o j\u0105 przyby\u0142e do wsi wojsko komunistyczne), kt\u00f3ra zawiera\u0142a nast\u0119puj\u0105cy tekst:<\/p>\n

za strzelanie do \u017co\u0142nierzy polskich i oddzia\u0142\u00f3w partyzanckich! \u015amier\u0107 zdrajcom Ojczyzny!<\/i><\/b><\/p><\/blockquote>\n

oraz wezwanie ludno\u015bci bia\u0142oruskiej do opuszczenia wsi w terminie 14 dni. Co ciekawe, w informacji o umorzeniu \u015bledztwa<\/a> mo\u017cna wprawdzie przeczyta\u0107 o znalezieniu wspomnianej ulotki w Szpakach, ale odno\u015bnie jej tre\u015bci ju\u017c wy\u0142\u0105cznie tyle, \u017ce wzywano w niej ludno\u015b\u0107 bia\u0142orusk\u0105 do opuszczenia wsi. Okoliczno\u015b\u0107, \u017ce w ulotce jednoznaczne wskazano, i\u017c pacyfikacja wsi jest odwetem za strzelanie do \u017co\u0142nierzy polskich w 1939 r. i partyzant\u00f3w zosta\u0142a w informacji o umorzeniu \u015bledztwa pomini\u0119ta!<\/u>
\nDodajmy jeszcze, \u017ce wg meldunku komendanta Obwodu WiN Bielsk Podlaski przyby\u0142a do wsi bezpieka znalaz\u0142a w Szpakach <\/i>[…] du\u017co broni i amunicji, mi\u0119dzy innymi dwa CKM-y.<\/i><\/p>\n

Kolejn\u0105 spalon\u0105 przez \u017co\u0142nierzy 3 Brygady NZW wsi\u0105 by\u0142a Ko\u0144cowizna. Pali\u0142 j\u0105 pluton W\u0142odzimierza Jurasowa \u201eWiarusa\u201d<\/a>, prawos\u0142awnego \u017co\u0142nierza AK, a potem NZW (je\u015bli istotnie pododdzia\u0142 ten by\u0142 kilka godzin wcze\u015bniej razem z \u201eBurym\u201d, \u201eRekinem\u201d i \u201eLeszkiem\u201d w Szpakach, to zapewne tak\u017ce i oni znale\u017ali si\u0119 w Ko\u0144cowi\u017anie). W tej wsi spalono 3 domy oraz kilkana\u015bcie budynk\u00f3w gospodarczych. Wprawdzie i tutaj pada\u0142y strza\u0142y, ofiar w ludziach jednak nie by\u0142o. \u017bo\u0142nierze 3 Brygady NZW, zgodnie z otrzymanym rozkazem, strzelali w powietrze. Cho\u0107 i w tej wsi dosz\u0142o do wcze\u015bniejszych przypadk\u00f3w ostrzeliwania partyzant\u00f3w, nie ustalono jednak ich sprawc\u00f3w i nikt z mieszka\u0144c\u00f3w tej wsi nie znalaz\u0142 si\u0119 na li\u015bcie os\u00f3b przeznaczonych do likwidacji.
\nWydaje si\u0119, \u017ce w\u0142a\u015bnie w Ko\u0144cowi\u017anie, podobnie jak w Szpakach, dzia\u0142ania represyjne wykonano zgodnie z za\u0142o\u017ceniami rozkazu Komendy Okr\u0119gu NZW i poleceniami \u201eBurego\u201d (pomijamy tu rzecz jasna spraw\u0119 ewentualnego gwa\u0142tu i zab\u00f3jstwa dziewczyny broni\u0105cej si\u0119 przed gwa\u0142tem, do kt\u00f3rych to czyn\u00f3w mia\u0142o jakoby doj\u015b\u0107 w Szpakach, a kt\u00f3re wymykaj\u0105 si\u0119 z jakichkolwiek rozkaz\u00f3w).
\n\"\"
\nPpor. W\u0142odzimierz Jurasow „Wiarus”<\/a>, <\/b>d<\/i><\/span>ow\u00f3dca 1 plutonu w 3 Wile\u0144skiej Brygadzie NZW<\/i><\/span>, na zdj\u0119ciu jeszcze jako \u017co\u0142nierz 3 Wile\u0144skiej Brygady AK kpt. Gracjana Fr\u00f3ga „Szczerbca”<\/a>, <\/i><\/span>Wile\u0144szczyzna, 1944 <\/i><\/span>rok<\/i><\/span>.<\/i><\/span><\/p>\n

Zupe\u0142nie inaczej wydarzenia potoczy\u0142y si\u0119 w Zaniach, zamieszkiwanych w\u00f3wczas przez ponad sto os\u00f3b, w tym przesz\u0142o 80% prawos\u0142awnych. Tak\u017ce w tej wsi niekt\u00f3rzy m\u0119\u017cczy\u017ani dysponowali broni\u0105. Jak wspomina Janusz Bakuniak, kt\u00f3ry jako m\u0142ody ch\u0142opak prze\u017cy\u0142 pacyfikacj\u0119 tej wsi,\u00a0 […] w Zaniach kilku mia\u0142o bro\u0144<\/i> (J. Bakuniak, \u201eSta\u0142em pod \u015bcian\u0105 do rozstrza\u0142u\u201d, [w:] „Nad Bugom i Narwoju” 1\/2003). Gdy pluton \u201eBitnego\u201d wkroczy\u0142 do Za\u0144, zosta\u0142 ostrzelany przez mieszkaj\u0105cych tam prawos\u0142awnych m\u0119\u017cczyzn. Janusz Bakuniak przywo\u0142uje nawet nazwisko jednego spo\u015br\u00f3d zbrojnych ze swej wioski:<\/p>\n

Tego wieczoru<\/i> [le\u015bni] przyjechali od strony \u015awiryd. W\u0142adek Antoniuk mia\u0142 karabin \u2013 wylecia\u0142 z domu i zacz\u0105\u0142 strzela\u0107. Karabin by\u0142 jednostrza\u0142owy<\/i> [sic \u2013 powtarzalny pi\u0119ciostrza\u0142owy]. Oni zatrzymali si\u0119. Stan\u0119li. Utworzyli dwa skrzyd\u0142a i otoczyli wie\u015b. Przestrzelili wie\u015b rakietami. Podchodzili do wioski coraz bli\u017cej.<\/i><\/p><\/blockquote>\n

Mo\u017cna s\u0105dzi\u0107, \u017ce tak\u017ce inni m\u0119\u017cczy\u017ani z Za\u0144 posiadaj\u0105cy bro\u0144 \u2013 u\u017cyli jej. Wskazuj\u0105 na to s\u0142owa \u201eRekina\u201d, kt\u00f3ry w toku swego procesu w 1949 r. stwierdzi\u0142, \u017ce miejscowi podj\u0119li obron\u0119, strzelaj\u0105c, i \u017co\u0142nierze 3 Brygady NZW odpowiedzieli ogniem (poniewa\u017c \u201eRekin\u201d by\u0142 w tym czasie przy plutonie \u201eLeszka\u201d, nale\u017cy przyj\u0105\u0107, \u017ce informacj\u0119 t\u0119 uzyska\u0142 od dowodz\u0105cego \u017co\u0142nierzami 3 Brygady NZW w Zaniach \u201eBitnego\u201d). Op\u00f3r miejscowych nie m\u00f3g\u0142 trwa\u0107 d\u0142ugo. Uciekaj\u0105cy uzbrojeni mieszka\u0144cy wsi wymieszali si\u0119 z kryj\u0105cymi si\u0119 po zakamarkach i rowach kobietami oraz dzie\u0107mi. \u015acigaj\u0105cy ich partyzanci nie zawsze zastanawiali si\u0119, do kogo w ciemno\u015bci strzelaj\u0105 (opisywane wydarzenia w Zaniach rozegra\u0142y si\u0119 po zapadni\u0119ciu zmroku). Sytuacja ta przyczyni\u0142a si\u0119 do powi\u0119kszenia strat w\u015br\u00f3d mieszka\u0144c\u00f3w. Nast\u0119pnie partyzanci zacz\u0119li podpala\u0107 zabudowania wsi. W jednej z podpalonych stod\u00f3\u0142 wybuch\u0142a zmagazynowana amunicja, wyrzucaj\u0105c do g\u00f3ry dach. Z zezna\u0144 zar\u00f3wno mieszka\u0144c\u00f3w wsi, jak i partyzant\u00f3w wynika, \u017ce podkomendni \u201eBitnego\u201d strzelali, uniemo\u017cliwiaj\u0105c ludziom gaszenie po\u017caru. Niestety, by\u0142y to nie tylko strza\u0142y w g\u00f3r\u0119. Z zezna\u0144 cz\u0119\u015bci mieszka\u0144c\u00f3w wsi wynika te\u017c, \u017ce niekt\u00f3rzy partyzanci utrudniali mieszka\u0144com opuszczanie p\u0142on\u0105cych budynk\u00f3w. Z relacji ocala\u0142ych wynika, \u017ce partyzanci zastrzelili niekt\u00f3rych mieszka\u0144c\u00f3w z rozmys\u0142em. Nie wiemy czy po\u015br\u00f3d zastrzelonych by\u0142y osoby wcze\u015bniej wytypowane do likwidacji. Raport Komendy Okr\u0119gu WiN Bia\u0142ystok za luty 1946 r. zawiera informacj\u0119 o likwidacji w Zaniach 6 os\u00f3b. Nie mo\u017cna jednak wykluczy\u0107, \u017ce nazwa wsi zosta\u0142a wskazana b\u0142\u0119dnie, gdy\u017c w rzeczywisto\u015bci w raporcie tym chodzi\u0142o o Szpaki. \u0141\u0105czna liczba ofiar w Zaniach wynios\u0142a wg r\u00f3\u017cnych \u017ar\u00f3de\u0142 od 20 do 30 os\u00f3b (najprawdopodobniej 24), w tym kilkoro dzieci.
\n\"\"
\nBia\u0142ostocczyzna, lato 1946 roku, pluton konny 3 Brygady Wile\u0144skiej NZW.<\/span><\/i><\/p>\n

Zastanawiaj\u0105c si\u0119 nad krwawym przebiegiem sytuacji w Zaniach bierzemy pod uwag\u0119 dwie hipotezy. Pierwsza sprowadza si\u0119 do tego, \u017ce \u201eBitny\u201d w ciemno\u015bciach utraci\u0142 panowanie nad sytuacj\u0105 i dopu\u015bci\u0142 do tego, by jego ludzie strzelali do os\u00f3b zupe\u0142nie przypadkowych. W tym wariancie dzia\u0142ania w Zaniach, kt\u00f3re powinny by\u0107 wymierzone w uzbrojonych boj\u00f3wkarzy, wymkn\u0119\u0142y si\u0119 spod kontroli dow\u00f3dztwa i przekroczy\u0142y ramy rozkazu wydanego przez Komend\u0119 Okr\u0119gu NZW. Druga hipoteza jest jeszcze mniej korzystna dla \u201eBitnego\u201d. Mianowicie, pochodz\u0105c z powiatu bielskiego, dzia\u0142aj\u0105c na tym terenie jeszcze w czasie okupacji niemieckiej i maj\u0105c, tak jak i jego podkomendni, z kt\u00f3rych wi\u0119kszo\u015b\u0107 tak\u017ce wywodzi\u0142a si\u0119 z tego powiatu, r\u00f3\u017cne porachunki z miejscowymi prawos\u0142awnymi, m\u00f3g\u0142 wykorzysta\u0107 pocz\u0105tkowy zbrojny op\u00f3r niezidentyfikowanej cz\u0119\u015bci mieszka\u0144c\u00f3w wsi jako pretekst, aby dzia\u0142ania represyjne po z\u0142amaniu tego oporu skierowa\u0107 przeciwko przypadkowym osobom. Poniewa\u017c kpt. „Burego” nie by\u0142o w Zaniach przy plutonie \u201eBitnego\u201d, jest oczywiste, \u017ce nie mia\u0142 on wp\u0142ywu na rozw\u00f3j wypadk\u00f3w we wsi. Wydaje si\u0119 jednak, \u017ce pomimo chaosu, palono specjalnie wytypowane gospodarstwa. \u0141\u0105cznie sp\u0142on\u0119\u0142o 13 dom\u00f3w – na 21 znajduj\u0105cych si\u0119 we wsi. Osiem gospodarstw, kt\u00f3re nie zosta\u0142y podpalone, nale\u017ca\u0142y zar\u00f3wno do Polak\u00f3w, jak te\u017c i Bia\u0142orusin\u00f3w (t\u0142umaczenie, \u017ce oszcz\u0119dzono bia\u0142oruskie gospodarstwa s\u0105siaduj\u0105ce z gospodarstwami polskimi nie wydaje nam si\u0119 w pe\u0142ni przekonywuj\u0105ce \u2013 tym bardziej, \u017ce nie wiadomo, by ich mieszka\u0144c\u00f3w represjonowano w inn
\ny spos\u00f3b). Trzy dni p\u00f3\u017aniej komisja Powiatowej Rady Narodowej z Bielska Podlaskiego znalaz\u0142a w zgliszczach elementy uzbrojenia, wyposa\u017cenia wojskowego i amunicj\u0119 (m.in. automat PPSz, cz\u0119\u015bci do r\u0119cznego karabinu maszynowego, amunicj\u0119 i zasobniki na naboje karabinowe).
\nCokolwiek by nie rzec o opisanych wydarzeniach, \u015bmier\u0107 kobiet i dzieci to tragedia, kt\u00f3ra nie powinna by\u0142a si\u0119 wydarzy\u0107.<\/b><\/p>\n

NIEUPRAWNIONE MITY BUDOWANE W ZWI\u0104ZKU ZE SPRAW\u0104 „BUREGO”<\/b><\/span><\/div>\n

Nale\u017cy odnie\u015b\u0107 si\u0119 do kilku mit\u00f3w czy te\u017c raczej antymit\u00f3w zbudowanych i podtrzymywanych przez badaczy oraz dziennikarzy kieruj\u0105cych si\u0119 motywacj\u0105 ideologiczn\u0105 i \u017ale rozumian\u0105 poprawno\u015bci\u0105 polityczn\u0105. Przedstawiaj\u0105 oni cz\u0119sto prawos\u0142awnych mieszka\u0144c\u00f3w teren\u00f3w pomi\u0119dzy Bugiem i Narwi\u0105 jako biern\u0105 mas\u0119, gromad\u0119 poczciwc\u00f3w pozbawionych w\u0142asnych pogl\u0105d\u00f3w, pos\u0142usznych ka\u017cdej w\u0142adzy, przez wszystkich krzywdzonych. Tymczasem ludzie ci mieli jednak pogl\u0105dy, przemawia\u0142y do nich pewne idee i tendencje polityczne. Byli nader podatni na demagogi\u0119 spo\u0142eczn\u0105 uprawian\u0105 przez sowiecki system propagandowy. Kierowali si\u0119 rusofilstwem i wrogo\u015bci\u0105 do pa\u0144stwa polskiego, czemu dawali wyraz we wrze\u015bniu 1939 r., a tak\u017ce podczas okupacji niemieckiej i po zainstalowaniu dyktatury komunistycznej w Polsce w 1944 r. Owi \u201epoczciwcy\u201d byli te\u017c zdolni do krzywdzenia innych \u2013 tj. ludzi nie podzielaj\u0105cych ich pogl\u0105d\u00f3w czy te\u017c zwi\u0105zanych z polsk\u0105 pa\u0144stwowo\u015bci\u0105 \u2013 co w okrutny spos\u00f3b pokazali w 1939 r. i w latach p\u00f3\u017aniejszych. Na marginesie mo\u017cna doda\u0107, \u017ce chwilami odnosi si\u0119 wra\u017cenie, i\u017c \u201ebia\u0142orusko\u015b\u0107\u201d owych \u201epoczciwc\u00f3w\u201d by\u0142a po prostu instrumentem, narz\u0119dziem wykorzystywanym w sowieckiej grze politycznej wobec Polski.
\n\"\"
\nLato 1945, Bia\u0142ostocczyzna. \u017bo\u0142nierze 4. szwadronu 5. Brygady Wile\u0144skiej AK. od lewej: sier\u017c. Kazimierz Chmielowski „Rekin” (w 1946 r. w 3 Brygadzie NZW z-ca jej dow\u00f3dcy kpt. „Burego”<\/b><\/a>), ppor. Henryk Wieliczko „Lufa”, J\u00f3zef Bandzo „Jastrz\u0105b”, wchm. Jerzy Lejkowski „Szpagat”.<\/i><\/span><\/p>\n

Kolejny mit to bezbronno\u015b\u0107 tak srogo do\u015bwiadczonych przez \u201eBurego\u201d prawos\u0142awnych wiosek. Wspieraj\u0105ce w\u0142adze komunistyczne grupy zbrojne z\u0142o\u017cone z mieszka\u0144c\u00f3w bia\u0142oruskich (prawos\u0142awnych) wiosek w powiecie Bielsk Podlaski w latach 1944-1946 to temat, kt\u00f3ry czeka dopiero na opracowanie. Mo\u017cna je por\u00f3wna\u0107 do p\u00f3\u017aniejszej ORMO, kt\u00f3r\u0105 zreszt\u0105 prawos\u0142awni licznie zasilili. Wiadomo, \u017ce w 1945 r. prawos\u0142awnym mieszka\u0144com wsi w powiecie bielskim bro\u0144 wydawali bezpo\u015brednio funkcjonariusze NKWD. Oni te\u017c budowali sie\u0107 agenturaln\u0105, pracuj\u0105c\u0105 bezpo\u015brednio dla potrzeb sowieckich s\u0142u\u017cb specjalnych \u2013 z pomini\u0119ciem miejscowej \u201epolskiej\u201d bezpieki (wspomina\u0142 o tym ostatni p.o. prezesa Obwodu WiN Bielsk Podlaski, kt\u00f3ry w gronie owych agent\u00f3w mia\u0142 w\u0142asnych informator\u00f3w). W sk\u0142ad organizowanych przez sowieckich czekist\u00f3w grup zbrojnych pr\u00f3cz dawnych czerwonych partyzant\u00f3w wchodzili tak\u017ce \u201ezwyczajni\u201d mieszka\u0144cy prawos\u0142awnych wiosek. Przypomnijmy, \u017ce w tym czasie polskiemu ch\u0142opu za posiadanie broni grozi\u0142a kara \u015bmierci.<\/p>\n

Kolejny obowi\u0105zuj\u0105cy mit, to przedstawianie \u201eBurego\u201d i jego podkomendnych z NZW jako nacjonalist\u00f3w, jako polskich szowinist\u00f3w. \u201eBury\u201d r\u00f3wnie bezwzgl\u0119dnie jak z prawos\u0142awnymi Bia\u0142orusinami potrafi\u0142 post\u0119powa\u0107 z osobami narodowo\u015bci polskiej i wyznania katolickiego, zaanga\u017cowanymi w instalowanie systemu komunistycznego (np. rozkaza\u0142 rozstrzela\u0107 kilkunastu funkcjonariuszy UB i MO w kwietniu 1946 r. po walce pod wsi\u0105 Brzozowo-Antonie). Ale przecie\u017c nie b\u0119dziemy wysuwa\u0107 tezy by by\u0142a to \u201eczystka etniczna\u201d dokonana na cz\u0119\u015bci ludno\u015bci polskiej! S\u0105dzimy, \u017ce gdyby dok\u0142adnie opracowa\u0107 statystyk\u0119 strat ludzkich spowodowanych dzia\u0142alno\u015bci\u0105 3 Brygady NZW, okaza\u0142oby si\u0119, \u017ce z r\u0105k jej partyzant\u00f3w poleg\u0142o jednak wi\u0119cej Polak\u00f3w ni\u017c Bia\u0142orusin\u00f3w, lub \u017ce liczby te w swych proporcjach s\u0105 por\u00f3wnywalne.
\n\"\"
\nKpt. Romuald Rajs „Bury”, dow\u00f3dca 3 Wile\u0144skiej Brygady NZW.<\/i><\/span><\/p>\n

Ostatnio coraz cz\u0119\u015bciej powraca i upowszechniana jest teza, m\u00f3wi\u0105ca o tym, \u017ce \u201eBury\u201d dokona\u0142 czystek etnicznych i dopu\u015bci\u0142 si\u0119 ludob\u00f3jstwa. Teza bardzo \u015bmia\u0142a, zw\u0142aszcza w naszym pa\u0144stwie, kt\u00f3rego oficjalnym przedstawicielom d\u0142ugo nie przechodzi\u0142o przez gard\u0142o okre\u015blenie rzezi Polak\u00f3w na Wo\u0142yniu i w Ma\u0142opolsce Wschodniej w kt\u00f3rej zgin\u0119\u0142o sto kilkadziesi\u0105t tysi\u0119cy Polak\u00f3w – jako ludob\u00f3jstwa.<\/u> Dla zdefiniowania tej tragedii ministrowie czy pos\u0142owie jeszcze niedawno u\u017cywali poj\u0119cia \u201eczystka etniczna o znamionach ludob\u00f3jstwa\u201d. W tym kontek\u015bcie zadziwia, \u017ce inny funkcjonariusz naszego pa\u0144stwa \u2013 prokurator IPN, kt\u00f3ry prowadzi\u0142 \u015bledztwo w sprawie sygn. akt. S 28\/02\/Zi<\/a> – nie zawaha\u0142 si\u0119, by ludob\u00f3jstwem nazwa\u0107 \u015bmier\u0107 kilkudziesi\u0119ciu os\u00f3b, zabitych przez partyzant\u00f3w 3 Brygady NZW w dniach 29 stycznia 1946 r. \u2013 2 lutego 1946 r. W naszej ocenie tragiczne zdarzenia spowodowane przez \u201eBurego\u201d i jego \u017co\u0142nierzy nie odpowiadaj\u0105 definicji zbrodni ludob\u00f3jstwa, kt\u00f3re okre\u015blone jest w Konwencji ONZ z 9 grudnia 1948 r. jako:<\/b> czyn dokonany w zamiarze zniszczenia w ca\u0142o\u015bci lub cz\u0119\u015bci grup narodowych, etnicznych, rasowych lub religijnych, jako takich<\/i>. Uwa\u017camy, \u017ce \u201eBury\u201d nie dzia\u0142a\u0142 w zamiarze zniszczenia ani w ca\u0142o\u015bci, ani w cz\u0119\u015bci spo\u0142eczno\u015bci bia\u0142oruskiej lub te\u017c spo\u0142eczno\u015bci prawos\u0142awnej zamieszka\u0142ej na terenie Polski w jej obecnych granicach. Mia\u0142 przecie\u017c mo\u017cliwo\u015bci, by pu\u015bci\u0107 z dymem nie pi\u0119\u0107, ale znacznie wi\u0119cej wiosek bia\u0142oruskich w powiecie Bielsk Podlaski. Tymczasem pi\u0119\u0107 spalonych cz\u0119\u015bciowo wsi, zastrzelenie \u0142\u0105cznie kilkunastu m\u0119\u017cczyzn w tych\u017ce wsiach oraz zabicie furman\u00f3w to zdarzenia bez precedensu w jego dzia\u0142alno\u015bci, podobnie jak w dzia\u0142alno\u015bci ca\u0142ego Bia\u0142ostockiego Okr\u0119gu NZW. S\u0105dzimy, \u017ce nie wiara prawos\u0142awna i nie narodowo\u015b\u0107 bia\u0142oruska by\u0142y powodem, \u017ce osoby te zgin\u0119\u0142y z r\u0105k partyzant\u00f3w 3 Brygady NZW. Wed\u0142ug nas zgin\u0119li oni z przyczyn, kt\u00f3re pokr\u00f3tce przedstawili\u015bmy w niniejszym tek\u015bcie.<\/b> Natomiast \u015bmier\u0107 kobiet i dzieci, kt\u00f3ra bez w\u0105tpienia k\u0142adzie si\u0119 powa\u017cnym cieniem na dzia\u0142alno\u015bci tak samego \u201eBurego\u201d, jak i jego podkomendnych z 3 Brygady NZW, nie by\u0142a obj\u0119ta przez tego dow\u00f3dc\u0119 zamiarem. Wina \u201eBurego\u201d polega w tym zakresie na wykreowaniu sytuacji, nad kt\u00f3r\u0105 potem nie by\u0142 w stanie zapanowa\u0107 i w wyniku kt\u00f3rej, niezale\u017cnie od jego zamierze\u0144 zgin\u0119\u0142y osoby, kt\u00f3re w \u017cadnym wypadku nie powinny by\u0142y ucierpie\u0107. \u201eBury\u201d podkre\u015bla\u0142 wobec swych \u017co\u0142nierzy, \u017ce chce walczy\u0107 o wolno\u015b\u0107 i sprawiedliwo\u015b\u0107, a dopu\u015bci\u0142 do czyn\u00f3w niesprawiedliwych, do tragedii.<\/p>\n

Wyrok \u015bmierci wydany przez komunist\u00f3w przed laty na Romualda Rajsa \u201eBurego\u201d i jego zast\u0119pc\u0119 z 1946 r. – Kazimierza Chmielowskiego \u201eRekina\u201d, zosta\u0142 w 1995 r. uniewa\u017cniony. Warto przypomnie\u0107 istot\u0119 uzasadnienia wydanego w\u00f3wczas przez niezawis\u0142y s\u0105d postanowienia stwierdzaj\u0105cego niewa\u017cno\u015b\u0107 wyroku, bo naszym zdaniem jest ona kluczem do w\u0142a\u015bciwego zinterpretowania sprawy.
\n\"\"
\nZdj\u0119cie sygnalityczne kpt. Romualda Rajsa „Burego” wykonane przez funkcjonariuszy MBP w Warszawie 14 listopada 1948 r., dzie\u0144 po aresztowaniu.<\/i><\/span>
\n\"\"
\nZdj\u0119cie sygnalityczne por. Kazimierza Chmielowskiego „Rekina” wykonane przez funkcjonariuszy MBP w Warszawie 4 grudnia 1948 r., dzie\u0144 po aresztowaniu.<\/i><\/span><\/p>\n

Ot\u00f3\u017c S\u0105d Warszawskiego Okr\u0119gu Wojskowego uzna\u0142, \u017ce
\n<\/b><\/p>\n

Wymienieni<\/i> [R. Rajs i K. Chmielowski] jednak uwa\u017cali, \u017ce naczelnym zadaniem, kt\u00f3re winni realizowa\u0107 w ramach udzia\u0142u w NZW jest wyzwolenie kraju spod dominacji \u00f3wczesnego zwi\u0105zku sowieckiego, a tak\u017ce rozbicie aparatu pa\u0144stwowego \u00f3wczesnego Ludowego Pa\u0144stwa. W ich przekonaniu wi\u0119c dobra po\u015bwi\u0119cone przedstawia\u0142y mniejsz\u0105 warto\u015b\u0107 od dobra ratowanego, tj. niepodleg\u0142o\u015bci i niezale\u017cno\u015bci kraju. W tym miejscu nale\u017cy te\u017c podnie\u015b\u0107, \u017ce nie mo\u017ce by\u0107 w\u0105tpliwo\u015bci co do zamiaru obydwu represjonowanych, wobec kt\u00f3rych wykonano wyrok \u015bmierci, a kt\u00f3rzy podejmowali dzia\u0142ania zmierzaj\u0105ce do realizacji cel\u00f3w nadrz\u0119dnych, jakim by\u0142 dla nich niepodleg\u0142y byt Pa\u0144stwa Polskiego. Z kolei rozwa\u017caj\u0105c kwesti\u0119 czyn\u00f3w za kt\u00f3re wy\u017cej wymienionych skazano na kar\u0119 \u015bmierci<\/i> […] nie mo\u017cna zdaniem s\u0105du stwierdzi\u0107, \u017ce dzia\u0142ania podejmowane przez Romualda Rajsa i Kazimierza Chmielowskiego pomimo po\u015bwi\u0119cenia najwy\u017cszego dobra jakim by\u0142o \u017cycie ludzkie, by\u0142y ra\u017c\u0105co niewsp\u00f3\u0142mierne i pozostawa\u0142y w ra\u017c\u0105cej dysproporcji do skutk\u00f3w, kt\u00f3re tymi dzia\u0142aniami zamierzano uzyska\u0107, lub d\u00f3br, kt\u00f3re chciano chroni\u0107.
\n<\/i><\/p><\/blockquote>\n

Przywo\u0142ane zdania uzasadnienia orzeczenia S\u0105du dobrze koresponduj\u0105 z fragmentem listu, kt\u00f3ry \u201eRekin\u201d napisa\u0142 w celi bia\u0142ostockiego wi\u0119zienia 23 lutego 1949 r. Jego adresatk\u0105 by\u0142a Halina Cist\u00f3wna. List mia\u0142 zosta\u0107 przemycony z wi\u0119zienia i dor\u0119czony przy pomocy osoby, kt\u00f3ra rzekomo przychodzi\u0142a na widzenia z wsp\u00f3\u0142osadzonym w celi z \u201eRekinem\u201d. Wsp\u00f3\u0142wi\u0119zie\u0144 \u201eRekina\u201d by\u0142 jednak informatorem UB i przekazany mu przez \u201eRekina\u201d list trafi\u0142 nie do adresatki, lecz do funkcjonariuszy UB. \u201eRekin\u201d napisa\u0142:<\/p>\n

[\u2026] wiesz, \u017ce je\u017celi nawet zgin\u0119 \u2013 to zgin\u0119 za to w co \u015bwi\u0119cie wierzy\u0142em i nie zas\u0142uguj\u0119 na miano \u201ebandyty\u201d \u2013 takich by\u0142o nas tysi\u0105ce, szli\u015bmy w krwawym znoju \u017co\u0142nierskim znacz\u0105c nasz bojowy szlak cichymi mogi\u0142ami, koszlawymi krzy\u017cami partyzanckimi, nie walcz\u0105c o krzy\u017ce i dobra materialne lecz gin\u0105c z wiar\u0105 w nasz \u015bwi\u0119ty cel <\/i>[\u2026].<\/p><\/blockquote>\n

\"\"<\/div>\n
Dr Kazimierz Krajewski<\/b><\/span><\/span>
\nhistoryk, badacz dziej\u00f3w polskiego podziemia niepodleg\u0142o\u015bciowego,<\/span>
\nkierownik Referatu Bada\u0144 Naukowych OBEP <\/span>IPN w Warszawie,<\/span>
\nprezes Nowogr\u00f3dzkiego Okr\u0119gu \u015awiatowego Zwi\u0105zku \u017bo\u0142nierzy AK<\/span><\/i><\/div>\n