{"id":130,"date":"2016-04-19T12:18:41","date_gmt":"2016-04-19T10:18:41","guid":{"rendered":"http:\/\/www.podziemiezbrojne.pl\/2016\/04\/19\/z-zeszytow-historycznych-win-u-12\/"},"modified":"2016-04-19T12:18:41","modified_gmt":"2016-04-19T10:18:41","slug":"z-zeszytow-historycznych-win-u-12","status":"publish","type":"post","link":"https:\/\/wcagowy.pl\/?p=130","title":{"rendered":"Z Zeszyt\u00f3w Historycznych WiN-u… (12)"},"content":{"rendered":"
\n
\"\"<\/a><\/div>\n
Wraz z ukazaniem si\u0119 kolejnego numeru periodyku "Zeszyty Historyczne WiN-u" nr 42<\/span>, rok XXIV, grudzie\u0144 2015<\/a>, zapraszam do lektury fragment\u00f3w jednego z opublikowanych tam artyku\u0142\u00f3w, kt\u00f3rego autorami s\u0105 Dawid Golik i Marcin Kasprzycki, pt. Ostatni "le\u015bni" Ma\u0142opolski. Grupy zbrojne Stanis\u0142awa Pere\u0142ki "D\u0119bi\u0144skiego".<\/em>
<\/span><\/div>\n
\n
Zeszyty Historyczne WiN-u, nr 42 (2015)<\/span><\/span><\/a><\/p>\n<\/div>\n

Dawid Golik, Marcin Kasprzycki
Ostatni "le\u015bni" Ma\u0142opolski. Grupy zbrojne Stanis\u0142awa Pere\u0142ki "D\u0119bi\u0144skiego"<\/i><\/u><\/b><\/font><\/p>\n

Historia powojennego podziemia niepodleg\u0142o\u015bciowego na Podhalu i S\u0105decczy\u017anie doczeka\u0142a si\u0119 w ostatnich dwudziestu latach szeregu opracowa\u0144, w tym wielu warto\u015bciowych ksi\u0105\u017cek i artyku\u0142\u00f3w naukowych1<\/sup><\/font>. Wydaje si\u0119, \u017ce ich powstanie i towarzysz\u0105ce temu publiczne dyskusje znacz\u0105co wp\u0142yn\u0119\u0142y na dzisiejszy spos\u00f3b postrzegania zbrojnego podziemia w tej cz\u0119\u015bci Ma\u0142opolski. Pozwoli\u0142y te\u017c przenie\u015b\u0107 dyskurs o „\u017co\u0142nierzach wykl\u0119tych” ze sfery „legend i pog\u0142osek”, kt\u00f3re niejednokrotnie \u017ar\u00f3d\u0142a swe mia\u0142y w komunistycznej propagandzie, do sfery naukowej – rzetelnych bada\u0144 historycznych oraz socjologicznych.<\/b>
\"\"
Stanis\u0142aw Pere\u0142ka "D\u0119bi\u0144ski" na motocyklu (ze zbior\u00f3w IPN).<\/i><\/font><\/p>\n

Wypracowana w toku tych bada\u0144 metodologia, a tak\u017ce dog\u0142\u0119bna analiza dost\u0119pnych ju\u017c szeroko archiwali\u00f3w, kt\u00f3re konfrontowa\u0107 mo\u017cna z relacjami \u015bwiadk\u00f3w wydarze\u0144, pozwala w chwili obecnej na zaj\u0119cie si\u0119 najtrudniejszymi przypadkami powojennej dzia\u0142alno\u015bci zbrojnej w Ma\u0142opolsce. Przypadkami, kt\u00f3re w obiegowej opinii mia\u0142y charakter czyn\u00f3w pospolitych i dzia\u0142a\u0144 bandyckich, nie maj\u0105cych nic wsp\u00f3lnego z aktywno\u015bci\u0105 polityczn\u0105 i niepodleg\u0142o\u015bciow\u0105. Owiane „czarn\u0105 legend\u0105”, omijane przez regionalist\u00f3w i historyk\u00f3w jako „trudne” lub „kontrowersyjne”, zas\u0142uguj\u0105 na szczeg\u00f3ln\u0105 uwag\u0119 i dog\u0142\u0119bn\u0105 analiz\u0119. A nast\u0119pnie na trze\u017awy os\u0105d – ile w legendzie by\u0142o czerni, ile bieli, a ile codziennej, wojennej szaro\u015bci. […]<\/b><\/p>\n

Szczawnicka "grupa przetrwania"<\/p>\n

<\/b><\/font>Od samego pocz\u0105tku istnienia charakter grupie nadawa\u0142y przede wszystkim okoliczno\u015bci, w jakich znale\u017ali si\u0119 na pocz\u0105tku lat pi\u0119\u0107dziesi\u0105tych jej cz\u0142onkowie. Ka\u017cdy z nich wywodzi\u0142 si\u0119 z okupacyjnego podziemia niepodleg\u0142o\u015bciowego (AK, BCh) i mia\u0142 kontakt z konspiracj\u0105 tak\u017ce w latach powojennych. I cho\u0107 oficjalne przyczyny \u015bcigania ich przez komunist\u00f3w nie wi\u0105za\u0142y si\u0119, poza przypadkiem Pere\u0142ki, bezpo\u015brednio z walk\u0105 o niepodleg\u0142o\u015b\u0107 Polski (na Walkoszu ci\u0105\u017cy\u0142 zarzut nielegalnego posiadania broni, na Sajdaku wsp\u00f3\u0142praca z Niemcami, a na Oleksym udzia\u0142 w rekwizycjach dokonywanych pod pretekstem dzia\u0142alno\u015bci niepodleg\u0142o\u015bciowej przez „\u0141azika”), to ka\u017cdy z nich czu\u0142 si\u0119 szykanowany przez „ludow\u0105” Polsk\u0119 i obawia\u0142 si\u0119 politycznego wymiaru przysz\u0142ej sprawy s\u0105dowej. Paradoksalnie ci\u0105g\u0142o\u015b\u0107 dzia\u0142alno\u015bci niepodleg\u0142o\u015bciowej zachowa\u0142 jedynie, okryty w p\u00f3\u017aniejszych latach szczeg\u00f3lnie z\u0142\u0105 s\u0142aw\u0105, Stanis\u0142aw Pere\u0142ka. Mimo \u017ce najm\u0142odszy, by\u0142 bez w\u0105tpienia najaktywniejszym z ca\u0142ej czw\u00f3rki i od wielu lat zaciekle poszukiwa\u0142a go nowos\u0105decka bezpieka. Do chwili jego przyst\u0105pienia do grupy dzia\u0142alno\u015b\u0107 Walkosza i Sajdaka ogranicza\u0142a si\u0119 do ukrywania si\u0119 przed komunistami, k\u0142usownictwa i wykonywania dorywczych prac zarobkowych u znajomych gospodarzy i le\u015bnik\u00f3w, dzi\u0119ki kt\u00f3rym zdobywano pieni\u0105dze na \u017cywno\u015b\u0107. I cho\u0107, zw\u0142aszcza Walkoszowi, trudno zarzuci\u0107 brak niepodleg\u0142o\u015bciowych pogl\u0105d\u00f3w – wiadomo z relacji, \u017ce mia\u0142 jednoznacznie negatywny stosunek do komunizmu i represji ze strony Sowiet\u00f3w do\u015bwiadczy\u0142 ju\u017c w czasie wojny – to dw\u00f3jka ta nie wykazywa\u0142a do 1953 r. \u017cadnej dzia\u0142alno\u015bci politycznej2<\/sup><\/b>.<\/p>\n

Dopiero przybycie w g\u00f3ry Pere\u0142ki i jego osobista perswazja sk\u0142oni\u0142y Walkosza i Sajdaka do rozpocz\u0119cia dzia\u0142alno\u015bci zbrojnej, kt\u00f3ra przejawia\u0142a si\u0119 przede wszystkim w wykonywaniu akcji rekwizycyjnych w instytucjach pa\u0144stwowych oraz u zwolennik\u00f3w w\u0142adzy komunistycznej. By\u0142y to akcje o tyle wa\u017cne dla ukrywaj\u0105cych si\u0119, \u017ce zabierane produkty oraz pieni\u0105dze niezb\u0119dne by\u0142y do prze\u017cycia ca\u0142ej czw\u00f3rki. Z konieczno\u015bci\u0105 takiej formy dzia\u0142alno\u015bci zgodzi\u0142 si\u0119 tak\u017ce Oleksy, kt\u00f3ry przyst\u0105pi\u0142 do grupy najp\u00f3\u017aniej. Niew\u0105tpliwie czw\u00f3rka ukrywaj\u0105cych si\u0119 nie tworzy\u0142a ani oddzia\u0142u partyzanckiego, ani organizacji podziemnej – by\u0142a natomiast tzw. grup\u0105 przetrwania, kt\u00f3rej g\u0142\u00f3wnym celem by\u0142o unikni\u0119cie aresztowania a\u017c do momentu spodziewanej zmiany sytuacji politycznej w kraju3<\/sup><\/b>.
\"\"
J\u00f3zef Oleksy "Julek" po aresztowaniu przez UB (ze zbior\u00f3w IPN).<\/i><\/font><\/p>\n

Oblicze ideowe cz\u0142onk\u00f3w grupy ciekawie ukazuj\u0105 wydobyte podczas p\u00f3\u017aniejszego \u015bledztwa zeznania. Walenty Sajdak opisywa\u0142:<\/p>\n

Ukrywaj\u0105c si\u0119 wsp\u00f3lnie z Walkoszem prowadzili\u015bmy pomi\u0119dzy sob\u0105 rozmow\u0119 niejednokrotnie na tematy polityczne. W toku rozmowy Walkosz opowiada\u0142 mnie, \u017ce wybuchnie wojna, a wtedy dopiero "b\u0119dzie dobrze". W 1953 r. po skontaktowaniu si\u0119 z Pere\u0142k\u0105 Stanis\u0142awem i Oleksym J\u00f3zefem w dalszym ci\u0105gu \u0142udzili\u015bmy si\u0119 nadziej\u0105, \u017ce wybuchnie wojna "i przyjd\u0105 amerykanie"<\/i>4<\/sup><\/b>.<\/p><\/blockquote>\n

Zaostrzenie si\u0119 konfliktu zimnowojennego mi\u0119dzy ZSRS a Stanami Zjednoczonymi, konfrontacja obydwu blok\u00f3w militarnych w Korei na pocz\u0105tku lat pi\u0119\u0107dziesi\u0105tych oraz powszechne w tym czasie oczekiwania na wybuch nowego \u015bwiatowego konfliktu, nios\u0142y nadziej\u0119 na zmian\u0119 sytuacji politycznej w Polsce. Pytany przez przes\u0142uchuj\u0105cych go funkcjonariuszy UB J\u00f3zef Oleksy tak przedstawia\u0142 przekonania polityczne cz\u0142onk\u00f3w grupy:<\/p>\n

Pere\u0142ka Stanis\u0142aw <\/i>[…] czeka\u0142 na zmian\u0119 ustroju Polski Ludowej, jak opowiada\u0142 d\u0105\u017cy do obj\u0119cia w\u0142adzy, gdy si\u0119 zmieni to p\u00f3jdzie do policji, r\u00f3wnie\u017c i inni czekali na zmian\u0119 ustroju a tymczasem by prze\u017cy\u0107 dokonywali\u015bmy napad\u00f3w rabunkowych<\/i>5<\/sup><\/b>.<\/p><\/blockquote>\n

Pocz\u0105tkowo grupa nie mia\u0142a faktycznego przyw\u00f3dcy, chocia\u017c naturalnymi liderami i postaciami pierwszoplanowymi byli od pocz\u0105tku Stanis\u0142aw Pere\u0142ka i J\u00f3zef Walkosz. Pierwszy z nich d\u0105\u017cy\u0142 do wykonywania akcji rekwizycyjnych i kontynuacji dzia\u0142a\u0144, jakie zapocz\u0105tkowa\u0142 w ramach Polskiej Armii Odwet. Nie waha\u0142 si\u0119 te\u017c w razie potrzeby korzysta\u0107 z broni palnej czy u\u017cywa\u0107 przemocy. Gubi\u0142a go jednak brawura i pewno\u015b\u0107 siebie oraz porywczy charakter, na kt\u00f3ry zwracali uwag\u0119 ju\u017c jego okupacyjni koledzy z BCh. Z kolei Walkosz by\u0142 cz\u0142owiekiem spokojnym i rozwa\u017cnym, przez co cieszy\u0142 si\u0119 du\u017cym szacunkiem pozosta\u0142ej dw\u00f3jki. By\u0142 te\u017c doskona\u0142ym my\u015bliwym i znawc\u0105 partyzanckich \u015bcie\u017cek w Beskidzie S\u0105deckim, dzi\u0119ki czemu m\u00f3g\u0142 przez tak d\u0142ugi czas ukrywa\u0107 si\u0119 przed komunistami. Stara\u0142 si\u0119 przy tym ogranicza\u0107 dzia\u0142alno\u015b\u0107 rekwizycyjn\u0105 do niezb\u0119dnego minimum, zdaj\u0105c sobie zapewne spraw\u0119 z tego, \u017ce przykuwa ona uwag\u0119 bezpieki i mo\u017ce prowadzi\u0107 do rozbicia grupy. Najprawdopodobniej na tym tle mog\u0142o dochodzi\u0107 do tar\u0107 mi\u0119dzy Walkoszem a Pere\u0142k\u0105, kt\u00f3re jednak nie przerodzi\u0142y si\u0119 nigdy w otwarty konflikt6<\/b><\/sup>. Z czasem da\u0142 o sobie zna\u0107 dominuj\u0105cy charakter Pere\u0142ki, kt\u00f3ry zw\u0142aszcza podczas wykonywania akcji przejmowa\u0142 dowodzenie nad pozosta\u0142\u0105 tr\u00f3jk\u0105. Kiedy jednak nie by\u0142o go nad Szczawnic\u0105, a z regu\u0142y nie pozostawa\u0142 na d\u0142ugo w obozowisku kr\u0105\u017c\u0105c po terenie, o dzia\u0142aniach grupy decydowa\u0142 Walkosz.
\"\"<\/a>
Artyku\u0142 w "Trybunie Ludu" z dnia 14 maja 1956 roku po\u015bwi\u0119cony procesowi cz\u0142onk\u00f3w grupy Stanis\u0142awa Pere\u0142ki (ze zbior\u00f3w IPN) <\/i>[klikni
\nj, aby powi\u0119kszy\u0107]<\/font><\/b>.<\/i><\/font><\/p>\n

Ostatecznie decyduj\u0105c si\u0119 wiosn\u0105 1953 r. na rozpocz\u0119cie akcji zbrojnych, zgodzono si\u0119, \u017ce nale\u017cy jak najd\u0142u\u017cej chroni\u0107 rodziny i wsp\u00f3\u0142pracownik\u00f3w grupy, dlatego te\u017c podczas rekwizycji wszyscy czterej mieli pos\u0142ugiwa\u0107 si\u0119 pseudonimami. Walenty Sajdak mia\u0142 by\u0107 „Wawrzkiem”, Pere\u0142ka „Frydkiem”, Walkosz „Felkiem”, a Oleksy „J\u00f3zkiem” lub „Julkiem”7<\/sup><\/b>. Nie wiadomo, jak cz\u0119sto u\u017cywano tych przezwisk. Faktem jest jednak, \u017ce a\u017c do 1955 r. bezpieka nie by\u0142a w stanie ustali\u0107 personali\u00f3w innych cz\u0142onk\u00f3w grupy ni\u017c Stanis\u0142aw Pere\u0142ka. Warto te\u017c doda\u0107, \u017ce ka\u017cdy z cz\u0142onk\u00f3w grupy dysponowa\u0142 broni\u0105 – w wi\u0119kszo\u015bci pochodz\u0105c\u0105 jeszcze z lat okupacji. \u0141\u0105cznie w le\u015bnym schronie znajdowa\u0142o si\u0119 kilkana\u015bcie sztuk r\u00f3\u017cnego rodzaju broni – pistolet\u00f3w, pistolet\u00f3w maszynowych, karabin\u00f3w i dubelt\u00f3wek. […]<\/b><\/p>\n